Przeskocz do treści
18–19 MAJA
25–26 MAJA

Pałac Sanguszków w Tarnowie-Gumniskach

Gumniska to obecnie jedna z dzielnic Tarnowa, lecz do roku 1951 stanowiły odrębną wieś. Tarnów przez kilka stuleci należał kolejno do wpływowych rodów magnackich: Tarnowskich, Ostrogskich, Zasławskich, Lubomirskich i Sanguszków. Ci ostatni pozostawili po sobie pałac w Gumniskach oraz unikatową kolekcję znajdującą się obecnie w Muzeum Ziemi Tarnowskiej. 

Pałac Sanguszków w Tarnowie-Gumniskach
Pałac Sanguszków w Tarnowie-Gumniskach, fot. K. Schubert, 2023. MIK, CC BY SA 4.0

Sanguszkowie herbu Pogoń związali się z Tarnowem w pierwszej połowie XVIII wieku, gdy żona księcia Pawła Karola Sanguszki odziedziczyła majątek po Aleksandrze Lubomirskim, swym zmarłym bezpotomnie bracie. Podupadły wówczas Tarnów początkowo nie miał dla nich zbyt dużego znaczenia. Główne rodowe pałace i majątki mieściły się na Wołyniu – w Zasławiu i Sławucie, a później w Podhorcach. 

Nim jednak dobra tarnowskie zyskały na znaczeniu i powstał tu reprezentacyjny pałac, przebywający okazjonalnie w mieście Sanguszkowie najpierw pomieszkiwali w przebudowanej na pałac kamienicy przy Rynku (obecnie nr 4), a następnie przenieśli się do wzniesionego przez Hieronima Sanguszkę pałacu przy dzisiejszym placu Sobieskiego 6. Nie były to jednak posiadłości odpowiadające potrzebom ówczesnych możnowładców. Inicjatorem budowy nowego, bardziej prestiżowego założenia pałacowego, był wspominany już wcześniej Hieronim Sanguszko, który zintensyfikował swe pobyty w Tarnowie. Pałac – albo reprezentacyjna podmiejska willa, jak sugerują niektórzy badacze – powstał około 1799 roku, prawdopodobnie na miejscu dawnego drewnianego dworu. 

Dalsza rozbudowa pałacu nastąpiła w latach 30. XIX wieku, kiedy to po powstaniu listopadowym Władysław Sanguszko sprowadził się do Tarnowa i Gumnisk na stałe. I podniósł je wówczas do funkcji stałej siedziby rodowej. 

Kolejne zmiany w obrębie bryły pałacu nastąpiły w drugiej połowie XIX wieku, gdy od strony zachodniej dobudowana została kaplica według projektu Feliksa Księgarskiego. 

W okresie międzywojennym od wschodniej strony pałacu pojawiała się przybudówka, w której mieściła się kuchnia i pomieszczenia dla służby. Zmieniło się też wówczas najbliższe otoczenie pałacu – na tyłach założono ogród włoski z fontanną w części centralnej. 

Na słowo uwagi zasługuje także otoczenie pałacu i zabudowania folwarczne. Sanguszkowie słynęli ze swej gospodarności i nowoczesnego zarządzania dobrami. Przynosiło to nie tylko korzyści finansowe właścicielom, ale także zapewniało rozwój miastu i dawało utrzymanie okolicznym mieszkańcom. Władysław Sanguszko był orędownikiem budowy kolei żelaznych, co umożliwiło intensywny rozwój Tarnowa. Wśród różnego rodzaju inicjatyw przemysłowych należy wymienić choćby założenie przez niego cegielni, browaru, młynów, tartaków czy stadnin. Hodowla koni arabskich zajmowała bowiem szczególne miejsce w działalności rodziny. „Araby” do Gumnisk sprowadzili ze Sławuty, rozwijając tym samym ich hodowlę na ziemi tarnowskiej. Śladem po tym jest istniejąca do dziś stadnina w Klikowej pod Tarnowem. 

W obrębie założenia pałacowego możemy dostrzec budynki gospodarcze, będące pozostałościami po dawnym folwarku: ujeżdżalnię, stajnie, domek ogrodnika czy oficynę. 

Ostatnimi właścicielami majątku w Gumniskach z rodu Sanguszków byli Konstancja i jej syn Roman. W 1903 roku, po śmierci męża Eustachego Sanguszki, to ona objęła zarządzanie majątkiem i opiekę nad dwuletnim wówczas dzieckiem. Roman, dorastając w Gumniskach, przejął pasję do koni i z wielkim zaangażowaniem kontynuował ich hodowlę. Konie z sanguszkowskich stadnin nazywane były „elitą końską z książęcym pochodzeniem”. 

W czasie II wojny światowej w pałacu stacjonował sztab niemiecki i jednocześnie w wydzielonej części mieszkała księżna Konstancja Sanguszkowa. Jej syn opuścił Tarnów i po długiej, wieloetapowej podróży osiadł w Brazylii. Po zakończeniu wojny nowe władze w pałacu urządziły posterunek Milicji Obywatelskiej, a Konstancja została zmuszona do wyprowadzki. Zamieszkała w pałacyku kanonickim przy placu katedralnym w Tarnowie, gdzie zmarła w 1946 roku. Spoczęła w rodowej kaplicy na cmentarzu w Tarnowie. Budowla powstała około 1870 roku według projektu Michała Zajączkowskiego. Zarówno w kaplicy, jak i jej krypcie pochowani są członkowie rodu, m.in.: Władysław Sanguszko, Izabela z Lubomirskich Sanguszkowa, Roman Sanguszko, Paweł Sanguszko, Izabela z Lubomirskich Sanguszkowa, Helena Sanguszko, Eustachy Sanguszko, Wanda Sanguszkowa czy ostatnia pani na Gumniskach – Konstancja z Zamoyskich Sanguszkowa. 

W tym samym roku pałac wraz z 100 ha ziemi otrzymała Tarnowska Szkoła Ogrodnicza (powstała jeszcze w 1881 w roku jako Zakład Sadowniczo-Ogrodniczy). 

Wyposażenie, bogate zbiory sztuki i księgozbiór należące do Sanguszków zostały rozproszone – część zdołał zabrać Roman Sanguszko, część pozostała przy Konstancji, sporą część rozkradziono, a część trafiła do Muzeum Ziemi Tarnowskiej. Warto przypomnieć, że w czasie I wojny światowej znaczna część kolekcji podhoreckiej została wywieziona przez Sanguszków m.in. do pałacu w Gumniskach, dlatego tamtejsze zbiory były bogate i różnorodne. Obecnie na ekspozycji w Muzeum Ratusz – Galeria Sztuki Dawnej możemy zobaczyć jej fragment – broń, malarstwo, ceramikę, szkło czy srebra. 

Funkcjonująca do dziś w pałacu szkoła to Technikum Ekonomiczno-Ogrodnicze w Tarnowie, a uczęszczająca tu młodzież zdobywa wiedzę z zakresu ekonomii, ogrodnictwa, architektury krajobrazu, żywienia, obsługi turystycznej czy hotelarstwa. W samym budynku nadal odnaleźć można ślady dawnej bytności Sanguszków, zachowały się tu jeszcze pojedyncze meble, stolarka, a w niektórych pomieszczeniach kominki i piece oraz stiuki. Pamięć o dawnych właścicielach jest także obecna na „wizytówkach” sal lekcyjnych, które przypominają o dawnym układzie i funkcjach poszczególnych pomieszczeń. Od kilku lat w użytku jest także pałacowa kaplica, którą po wojnie pozbawiono wyposażenia i pełniła rolę magazynu. Społeczną inicjatywą osób związanych ze szkołą udało się ją wyposażyć na nowo. 

Wzgórze, na którym usytuowany jest pałac, z łagodnymi stokami tworzy bardzo malowniczy krajobraz. Wśród roślinności parku, prócz rodzimych gatunków drzew, można także spotkać tulipanowca amerykańskiego oraz platana klonolistnego. Ciekawostką pozostaje także fakt, iż w południowej części parku znajduje się najcieplejsze miejsce na meteorologicznej mapie Polski.

Ceramika i szkło z depozytu książąt Sanguszków (katalog): t. 1, 2 https://muzeum.tarnow.pl/wp-content/uploads/2022/12/scalona-Tom-1-CERAMIKA-ISBN-978-83-62719-18-1.pdf

https://muzeum.tarnow.pl/wp-content/uploads/2022/12/scalona-Tom-2-SZKLO-ISBN-978-83-62719-22-8.pdf 

(dostęp: marzec 2024).

Długosz J., Klementyna Maria Teresa Sanguszkowa (z domu Czartoryska) [w:] Internetowy polski słownik biograficzny, https://mik.krakow.pl/kn67 (dostęp: marzec 2024).

Długosz J., Roman Damian Sanguszko [w:] Internetowy polski słownik biograficzny, https://mik.krakow.pl/d8xw (dostęp: marzec 2024).

Orman E., Eustachy Erazm Sanguszko [w:] Internetowy polski słownik biograficzny, https://mik.krakow.pl/2n42 (dostęp: marzec 2024).

Tarnów Gumniska, Wielki Przewodnik, red. S. Potępa, t. 17, Tarnów 2008. 

https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-224941/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_12_EN.507980/4 dostęp: marzec 2024). 

https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-261966 (dostęp: marzec 2024).

https://zabytek.pl/pl/obiekty/tarnow-zespol-palacowo-parkowy/ dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_12_EN.512836/1 (dostęp: marzec 2024).

Wokół Sanguszków: dzieje – sztuka – kultura. Materiały I ogólnopolskiej konferencji naukowej, 29–30 czerwiec 2006, Ratusz, Muzeum Okręgowe w Tarnowie, red. nauk. J. Skrabski, B. Bułdys.

Dane teleadresowe:

adres: ul. Sanguszków 28, 33-100 Tarnów

GPS: 50.0053111,21.0022998