przeskocz do treści

Kościół i klasztor Pijarów w Krakowie, fot. K. Schubert MIK 2020

Krajobraz po bitwie

Malowniczy Beskid Niski to rejon, w którym można napotkać wiele cmentarzy wojskowych z okresu I wojny światowej. Miejscem szczególnie dotkniętym wojenną pożogą są okolice Gorlic. To właśnie tutaj doszło do decydującego starcia na froncie wschodnim. W maju 1915 r. bitwa gorlicka przyniosła zwycięstwo wojskom armii austro-węgierskiej i niemieckiej nad wojskami carskimi, wpływając tym samym na dalsze losy wojny.

Położony na pobliskiej Przełęczy Małastowskiej cmentarz wojskowy nr 60 jest bez wątpienia jednym z najbardziej udanych założeń zaprojektowanych przez słowackiego architekta Dušana Jurkoviča. Nazywany był on „poetą drewna”, bo używając tego właśnie materiału wyrażał swą wrażliwość na karpacką architekturę. Postanowiłem umieszczać moje cmentarzyki w naturalnym pięknie stoków karpackich, jak gdyby wytworzyły je niewidzialne ręce miejscowej tradycji ludowej – tłumaczył swą motywację.

Tak jak na innych żołnierskich nekropoliach z tego okresu, centralne miejsce zajmuje kapliczka – tu drewniana i pokryta gontem. Jednym z istotnych elementów dekoracyjnych budowli jest płaskorzeźba przedstawiająca Madonnę z Dzieciątkiem, którą poddano niedawno gruntownej renowacji.

Sam cmentarz także wielokrotnie już był remontowany, nie odzyskał jednak pierwotnego wyglądu. Spośród odtworzonych elementów architektonicznych na uwagę zasługuje nagrobek Mendla Broda, żołnierza armii austro-węgierskiej. Jest to drewniana macewa, która została odtworzona na podstawie archiwalnego zdjęcia z lat 20. XX wieku i mogła wrócić na swoje miejsce dzięki temu, że była zaznaczona na oryginalnym planie cmentarza. W wielonarodowej armii austro-węgierskiej służyli także żołnierze wyznania mojżeszowego, którym starano się zapewnić „opiekę duchową”, w tym zgodny z zasadami tej religii pochówek. Początkowo stosowano zasadę grzebania ich na najbliższym kirkucie lub na specjalnie zaprojektowanym cmentarzu. W warunkach wojennych, przy braku czasu na dokładne weryfikowanie list ewidencyjnych i braku u żołnierzy nieśmiertelników, na podstawie których dokonywano pośmiertnej identyfikacji, zdarzało się, że Żydów chowano na chrześcijańskich cmentarzach wojskowych. Być może taki los spotkał Mendla Broda, zmarłego 2 maja 1915 roku…

Małastowski cmentarz, podobnie jak pozostałe, warto odwiedzić zarówno ze względu na walory architektoniczne, jak i umiejętne wkomponowanie go w otaczającą przyrodę. Odznaczają się one tak wielkim urozmaiceniem, że nawet pielgrzymka do wszystkich staje się wolna od przesytu i duchowego zmęczenia – pisali, jeszcze podczas I wojny, komendant Krakowskiego Oddziału Grobów Wojennych major Rudolf Broch i jego zastępca kapitan Hans Hauptmann w pierwszym „przewodniku” po galicyjskich cmentarzach.

Zapraszamy 24–25 maja!

CMENTARZ WOJSKOWY NR 60 NA PRZEŁĘCZY MAŁASTOWSKIEJ, fot. P. Knaś (MIK, 2013) CC BY SA 3.0

CMENTARZ WOJSKOWY NR 60 NA PRZEŁĘCZY MAŁASTOWSKIEJ, fot. P. Knaś (MIK, 2013) CC BY SA 3.0

MAŁOPOLSKI INSTYTUT KULTURY W KRAKOWIE, ul. 28 Lipca 1943 17c, 30-233 Kraków, tel.: +48 12 422 18 84, 631 30 70, 631 31 75, NIP: 675 000 44 88 | Projekt i wykonanie | Polityka prywatności | Jeśli nie oznaczono inaczej, wszystkie materiały na stronie są dostępne na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 4.0. Pewne prawa zastrzeżone na rzecz Małopolskiego Instytutu Kultury.