Zamek w Zatorze

Zator, położony nad Skawą w Kotlinie Oświęcimskiej, istniał jako wieś już w XII w. Prawa miejskie nadał mu w 1292 r. książę cieszyński Mieszko. W 1445 r. powstało księstwo zatorskie, które książę Janusz IV sprzedał w 1494 r. Janowi Olbrachtowi, z prawem dożywotniego władania. Kiedy w 1513 r. zginął ostatni książę zatorski, miasto stało się siedzibą starostwa, a ostatecznie, w 1564 r., włączono je do Korony. Dobra zatorskie kupił w 1778 r. starosta Fryderyk Piotr Dunin; później należały m.in. do Poniatowskich i Tyszkiewiczów. W 1833 r. stały się własnością Potockich.

ZAMEK W ZATORZE, fot. J. Nowostawska-Gyalókay (MIK, 2015) CC BY SA 3.0

Pierwotny zamek książęcy zbudowano tutaj po 1455 r. Przebudował go Fryderyk Piotr Dunin w 2. poł. XVII w. Obecny wygląd zamku to efekt prac przeprowadzonych w 1836 r. na zlecenie Aleksandra Potockiego przez Franciszka Marię Lanciego i Parysa Filippiego. Zamek stał się romantyczną rezydencją o cechach neogotyku angielskiego. Jego wnętrza ozdobili Kajetan Goliński i Włoch Liatti. Zdewastowany w czasie II wojny światowej, później odrestaurowany, był m.in. siedzibą Rybackiego Zakładu Doświadczalnego. Obecnie rodzina Potockich czyni starania o odzyskanie majątku.

Zbudowany na wysokim brzegu Skawy zamek otoczony jest ogrodem krajobrazowym. Wejście na teren posiadłości prowadzi przez neogotycką, ceglaną bramę z krenelażem. Murowany, dwupiętrowy zamek został założony na planie prostokąta, z aneksami przy krótszych bokach. Elewacja frontowa jest zaakcentowana czteropiętrową wieżą pośrodku, lekko wysuniętą przed lico ściany i zwieńczoną krenelażem. Nad oknami parteru widoczne są maswerkowe zdobienia w formie oślego łuku, a nad oknami piętra – gzymsy z arkadkami.
Wejście do budynku prowadzi przez neogotycki portal do sklepionej sieni z posadzką ozdobioną herbem Potockich. Z niej na prawo wiodą drzwi do tzw. Sali Paprociowej, a za nią – do Sali Bluszczowej. Nakryte wielodzielnymi sklepieniami sale dekorowane są pasami malowanych liści paproci i bluszczu. Po lewej stronie sieni mieści się zdobiona barwnymi malowidłami Sala Myśliwska. Sklepienie sali, podzielone stiukowymi listwami na pola o różnym kształcie, wypełnia malowana dekoracja o motywach groteskowych oraz krajobrazy. W Sali Myśliwskiej zamku barwna polichromia pokrywa nie tylko sklepienie i ściany, ale również neogotycki piec i płyciny drzwi. Drzwi obramione są malowaną w kwiaty bordiurą, a w dekorację płycin wpleciono herby właścicieli zamku: Łabędź, Pilawa Srebrna i Złota. Za Salą Myśliwską znajduje się Złota Sala, której sklepienie, dekorowane sztukateriami o motywach meandra i kasetonami z rozetami, było niegdyś ozdobione prawdziwym złotem.

Tekst: B. Sanocka (2008); aktualizacja: J. Nowostawska-Gyalókay (2016)

Zamek w Zatorze

[b.a.], Historia stawów zatorskich, www.muzeumkarpia.eco.pl/muzeum.php?view=page3_1 (dostęp: kwiecień 2016).

[b.a.], Jeszcze słowo o Zatorze, „Czas” 1852, nr 201.

[b.a.], Wycieczka na Babią Górę, „Tygodnik Ilustrowany” 1869, nr 78.

[b.a.], Zatorski zamek, „Czas” 1852, nr 140.

Buś A., Skarby zatorskiego zamku, „Życie Zatora” 1998, nr 6 (76).

Grzybowski S., Wspomnienia, Zakamycze 1999.

Osiem wieków historii i kultury miasta Zatora i regionu, red. T. Gąsowski, Kraków 2006.

Perzanowski Z., Dawny Zator, w: Cracovia – Polonia – Europa. Studia z dziejów średniowiecza ofiarowane Jerzemu Wyrozumskiemu w sześćdziesiątą piątą rocznicę urodzin i czterdziestolecie pracy naukowej, Kraków 1995.

Potocka-Wąsowiczowa A. z Tyszkiewiczów, Wspomnienia naocznego świadka, oprac. i wstęp B. Grochulska, Warszawa 1965.

Stępińska K., Pałace i zamki w Polsce dawniej i dziś, Warszawa 1997.

MAŁOPOLSKI INSTYTUT KULTURY W KRAKOWIE, ul. 28 lipca 1943 17c, 30-233 Kraków, tel.: +48 12 422 18 84, 631 30 70, 631 31 75, NIP: 675 000 44 88 | Projekt i wykonanie | Polityka prywatności