Kolonia robotnicza i fabryka Bata w Chełmku

W 1932 roku w niewielkiej miejscowości Chełmek na pograniczu Małopolski i Śląska znany już na międzynarodowym rynku przemysłowiec z Moraw, Tomasz Bata (czes. Tomáš Báťa) uruchomił pierwszą w Polsce fabrykę obuwia. Inwestycja dla jej twórcy była jedynie kolejnym z etapów ekspansji światowych rynków, dla wsi Chełmek oznaczała początek nowoczesnej rozbudowy miasta w duchu modernizmu, wzrost liczby mieszkańców oraz niewiarygodnie szybki awans społeczny i materialny miejscowej ludności.

KOLONIA ROBOTNICZA I FABRYKA BATA W CHEŁMKU, fot. J. Nowostawska-Gyalókay (MIK, 2014) CC BY SA 3.0

Chełmek podobnie jak budowane wcześniej przez Batę miasto Zlin (czes. Zlìn), główna siedziba firmy, był wznoszony zgodnie z założeniami projektu idealnego miasta przemysłowego. Takie idealne miasto – według Jana Antoniego Baty, młodszego brata i zarazem następcy Tomasza, po jego tragicznej śmierci w 1932 roku – powinno być założone na terenach wiejskich, z dala od zurbanizowanych miejsc, aby na społeczność robotniczą nie miały wpływu żadne negatywne wzorce zewnętrzne. 10–12 tysięcy mieszkańców, z czego 3–5 tysięcy zatrudnionych w zakładach pracy, to idealny rozmiar takiego miasta. Dzielnica mieszkalna starannie oddzielona od fabrycznej miała zapewnić komfort wypoczynku po pracy, podobnie jak nowoczesne, wyposażone w prąd i bieżącą wodę mieszkania w niewielkich domach z ogródkami. Oś takiego idealnego miasta miała stanowić szeroka aleja z parkiem miejskim prowadząca do głównej bramy fabrycznej z usytuowanym przed nią centrum z domami handlowymi i budynkami użyteczności publicznej. W pobliżu fabryki natomiast miała stanąć infrastruktura sportowa: basen, kort, skocznia narciarska. Idealne miasto powinno być dobrze skomunikowane zarówno na lądzie, wodzie, jak i w powietrzu. Na czele takiego miasta powinien stać przemysłowiec odpowiedzialny za wszelkie kwestie społeczno-ekonomiczne, i to bez pomocy zastępców.

Chełmek do 1939 roku spełniał niemal wszystkie wyznaczone przez Batę standardy, choć zrealizowano zaledwie część projektu architektonicznego, na przykład na terenie fabryki wzniesiono jedynie dziesięć z pięćdziesięciu zaplanowanych budynków, a w Chełmku w największym rozkwicie pracowało jedynie ponad 2 tysiące osób – wojna przerwała przecież regularny wzrost. Domów mieszkalnych dla pracowników wybudowano łącznie kilkanaście w tym hotele robotnicze. Pomiędzy poszczególnymi domami, których architektura była bardzo prosta w formie (ceglane prostopadłościany o płaskich dachach z kamiennym fundamentem), nie zezwalano na stawianie ogrodzeń. I choć domy na pierwszy rzut oka mogły wydawać się identyczne, to jednak różniły się detalami – liczbą okien, ich rozstawem, układem wnętrz. Chełmek stworzyła para czeskich architektów Franciszek Lydie Gahura (František Lydie Gahura) i Mirosław Drofa (Miroslav Drofa). Bata sfinansował też budowę Stacji Opieki nad Matką i Dzieckiem, która zajmowała się między innymi dożywianiem dzieci z ubogich rodzin, szkoły z klasą przedszkolną, placu zabaw dla dzieci, czytelni, a także budynku kościoła. Za jego czasów powołano liczne organizacje: straż pożarną, Polski Czerwony Krzyż, Towarzystwo Śpiewacze, Oddział Ligii Morskiej i Kolonialnej, Związek Rezerwistów, Klub Sportowy z sekcjami piłkarską, łyżwiarską, hokejową i strzelecką, kolarską i lekkoatletyczną; trenowano boks, zapasy, siatkówkę, skoki narciarskie, tenisa i ping-ponga. Od maja 1934 roku w Chełmku zaczęto wydawać zakładowy dwutygodnik „Echo Chełmka”, dzięki któremu przekaz idei Baty stworzenia nowego człowieka lojalnego wobec pracodawcy, który jednak rozwija się i korzysta z dobrodziejstw swojego zakładu pracy, stał się jeszcze bardziej bezpośredni i powszechny. Nawet jeśli idee te budziły też czasem zrozumiały niepokój.

Co prawda dziś już nie istnieją budynki fabryczne zakładów Baty, jednak w tkance miasta wciąż jeszcze zachowało się wiele elementów tego przemyślanego i genialnego zarazem projektu.


Autor: Joanna Nowostawska-Gyalókay, Małopolski Instytut Kultury w Krakowie (2015)

Licencja CC-BY-SA 3.0

Kolonia robotnicza i fabryka Bata w Chełmku

10 lat (1993–2003) Stowarzyszenia Klubu Idei Tomasza Baty w Chełmku, Chełmek 2003.

Dom Pamięci Baty miejscem zachowania obuwniczych tradycji i historii Ziemi Chełmeckiej, okolicznościowa płyta DVD, Chełmek 2008.

Płatek Ł., Przemysł obuwniczy w Chełmku w latach 1932–1947, praca magisterska, Instytut Historii Akademii Pedagogicznej w Krakowie, pod kierunkiem prof. dr hab. Gołębiowskiego, 2004.

Syska A., Chełmek – enklawa batyzmu, w: Modernizmy. Architektura nowoczesności w II RP, t. 1, red. A. Szczerski, Kraków 2013.

Szczerski A., Zlin – miasto dobrych butów, w: Modernizacje. Sztuka i architektura w nowych państwach Europy Środkowo-Wschodniej 1918–1939, Łódź 2010.

Szczygieł M., Ani kroku bez Baty, w: Gottland, Wołowiec 2006.

Wąsowicz H., Chronologia średniowieczna, Lublin 2013.

Zajdler L., Dzieje zegara, Warszawa 1977.

Kolonia robotnicza i fabryka Bata w Chełmku

Informacje praktyczne

Dostępność:

dostępny

Dane teleadresowe:

adres: ul. Topolowa, Chełmek

gmina: Chełmek

powiat: oświęcimski

GPS: N: 50° 6’ 2” E: 19° 15’ 39”

gospodarz: MOKSiR Chełmek

www: https://www.facebook.com/pages/BATA-lia-w-Che%C5%82mku/152938718121239

e-mail: moksir@chelmek.pl

telefon: 33 846 12 96 lub 601 661 771

Obiekty w pobliżu:

MAŁOPOLSKI INSTYTUT KULTURY W KRAKOWIE, ul. 28 lipca 1943 17c, 30-233 Kraków, tel.: +48 12 422 18 84, 631 30 70, 631 31 75, NIP: 675 000 44 88 | Projekt i wykonanie | Polityka prywatności