Zakonserwowane i częściowo zrekonstruowane kamienne ruiny średniowiecznego zamku wznoszą się na skraju skalistego wzgórza sterczącego nad doliną Raby, na zachód od lokacyjnej części miasta. Zamku nie wymieniają wśród fundacji Kazimierza Wielkiego ani Jan Długosz, ani Jan z Czarnkowa, stąd zgłaszane są przypuszczenia, że wzniesiono go znacznie wcześniej. Być może stanowił militarną ochronę tutejszej komory celnej. W późniejszych wiekach królewska budowla znajdowała się w zastawie licznych rodzin, m. in. Lanckorońskich, Czernych, Bużeńskich, Lubomirskich, i Jordanów. Kolejni starostowie modernizowali i rozbudowywali średniowieczny zamek. Szczególnie Lubomirscy zasłużyli się w dziedzinie restauracji i przystosowywaniu budowli do celów rezydencjonalnych. W okresie „potopu” zamek dobczycki nie ucierpiał poważnie, o czym można wnioskować z tekstu lustracji przeprowadzonej w 1660 roku. Został natomiast spustoszony na początku XVIII wieku przez wojska Karola XII. Zniszczenia te zapoczątkowały okres upadku budowli. W pierwszej poł. XIX wieku zaczęto rabunkowo eksploatować ruiny zamczyska. Pozyskany budulec posłużył do wznoszenia kościoła i okolicznych domów. Kres dewastacji położyła dopiero w 1900 interwencja Grona Konserwatorów Galicji Zachodniej i prace zabezpieczające, przeprowadzone w latach 1901-1902. W odrestaurowanym częściowo zamku mieści się obecnie muzeum regionalne im. Władysława Kowalskiego. Obejmuje ono 9 sal ekspozycyjnych, w których zgromadzono zabytki z dziedziny archeologii, geologii, historii i sztuki. U podnóża zamku w latach 1968-1972 usytuowano „miniskansen” budownictwa ludowego Zgromadzone eksponaty etnograficzne przybliżają kulturę, obyczaje, sztukę ludową i rzemiosło mieszkańców tego regionu w XIX i na początku XX w. Warto zobaczyć także kościół parafialny św. Jana Chrzciciela.

W pobliskich Myślenicach przyciąga czworoboczny rynek średniowieczny o szachownicowym układzie. N a samej płycie stoi figura św. Floriana oraz studnia wykonana w końcu XIX w., ozdobiona żeliwnym odlewem figury kobiecej, nazywana pieszczotliwie „Tereską”. Najstarszym zabytkiem Myślenic są ruiny zamku z przełomu XIII i XIV w. Relikty cylindrycznej wieży są usytuowane na Zarabiu, na cyplowatym zakończeniu wzgórza Uklejna (677 m n. p. m.)

W północnej części Sądeckiego Parku Etnograficznego znajduje się drewniany świątynia ewangelicka z małopolskiej miejscowości Stadła.
Niedługo po pierwszym rozbiorze ziem polskich, w ramach akcji kolonizacyjnej zwanej od imienia cesarza józefińską, do Galicji napłynęli osadnicy niemieccy. W 1781 r. w Stadłach osiedliło się osiemnaście rodzin. Koloniści przebudowali starą drewnianą kaplicę ufundowaną niegdyś przez klaryski ze Starego Sącza. Kościół służył wiernym obrządku ewangelicko-augsburskiego zamieszkującym także okoliczne miejscowości.

W 1944 r. potomkowie kolonistów józefińskich otrzymali od władz nazistowskich nakaz opuszczenia swoich domów i przeniesienia się wraz z wycofującym się wojskiem na teren Niemiec. Świątynia w Stadłach przestała być miejscem spotkań i modlitw zboru, wkrótce budynek został rozebrany i przeniesiony do nowo powstałej parafii rzymskokatolickiej w pobliskiej miejscowości – Świniarsko. Do kościoła dobudowane zostały soboty i zakrystia, na dachu nawy głównej umieszczono sygnaturkę, zmieniono kształt wieży. Empory znajdujące się we wnętrzu zostały zlikwidowane.

W 2003 r. spłonęła część wieży, uszkodzona została konstrukcja więźby dachowej i stropów.. Parafia w Świniarsku była właśnie w trakcie budowy nowej świątyni i nie mogła podołać sfinansowaniu odbudowy zagrożonego katastrofą budowlaną drewnianego kościoła. Zapadła decyzja o przekazaniu go do Sądeckiego Parku Etnograficznego. Budynek został zrekonstruowany w kształcie z lat 20. i 30. XX w., gdy służył parafii ewangelicko-augsburskiej w Stadłach. W 2008 r. świątynia została uroczyście rekonsekrowana.

We wnętrzu warto zwrócić uwagę na ołtarz połączony z nadwieszoną nad nim amboną (tzw. Kanzelaltar). W jego centrum znajduje się obraz Zwiastowanie Najświętszej Marii Pannie, po jego obu stronach przedstawienia: św. Jan Chrzciciel, św. Klara, św. Jan Ewangelista i św. Kinga, a poniżej w predelli scena Pokłonu Trzech Króli. Ten dość nietypowy dla sztuki ewangelickiej dobór scen wynika z faktu, że ołtarz został pierwotnie wykonany do świątyni katolickiej (pochodzi z dawnego kościoła oo. franciszkanów w Nowym Sączu). Po kasacie zakonu (1785) został zakupiony przez cyrkuł sądecki, a następnie odsprzedany gminie ewangelickiej. Na pocz. XIX w. ołtarz został przekazany do świątyni w Stadłach, gdzie został przerobiony (połączono go z amboną), tak by odpowiadał potrzebom zboru.

Tekst: Karolina Pachla-Wojciechowska, kwiecień 2012

Zalipie to wioska położona na Powiślu Dąbrowskim, od dawna słynąca z malowanych chat. Jedną z najsłynniejszych malarek była Felicja Curyłowa. W latach 30. XX w. w południowej część wsi Zalipie, w przysiółku Nowiny, Felicja wraz z mężem Ludwikiem wybudowali zagrodę. Budynki są drewniane i podobne do innych wiejskich zabudowań z okolicznych terenów, ale stały się słynne dzięki malowanym dekoracjom, którymi Felicja ozdabiała je na kolejne konkursy „Malowana Chata” organizowane od 1948 r. Dekorowanie domów malowankami znane było na Powiślu Dąbrowskim już wcześniej, o czym świadczy relacja Władysława Hickla z 1905 r., który odkrył dla miłośników sztuki ludowej malowanki z tego terenu.

Zagrodę Felicji Curyłowej odwiedzają liczni przyjezdni, jeszcze za życia właścicielki stała się rodzajem muzeum zalipiańskiej sztuki dekoracyjnej. Po śmierci artystki rodzina sprzedała zagrodę Cepelii, później została ona przekazana pod opiekę Muzeum Okręgowemu w Tarnowie z przeznaczeniem na muzeum. Zagroda została zachowana niemal w identycznej postaci, w jakiej istniała za życia malarki. We wnętrzach znajdują się oryginalne meble, naczynia, oleodruki i pamiątki po artystce, a ściany i piec nadal zdobią malowane kwiaty.

Tekst: Karolina Pachla-Wojciechowska, kwiecień 2012

W Zakopanem, przy ulicy Zamoyskiego znajduje się jedna z piękniejszych drewnianych willi. Budynek ten jest dziełem Stanisława Witkiewicza, twórcy stylu zakopiańskiego. Zaprojektował ją w latach 1894–1895 dla Bronisławy i Wincentego Korwin-Kossakowskich. Był to jego trzeci projekt architektoniczny rozwijający koncepcję stylu zakopiańskiego. Witkiewicz chciał stworzyć styl narodowy w sztuce, a inspiracją była dla niego sztuka ludowa Podhala. Poszukiwał w niej „cech szczególnych, odrębnych, wyłącznie polskich”, które mógłby zastosować w projektach architektonicznych mogących sprostać potrzebom współczesności.

W latach 1895–1896 góralscy cieśle pod kierunkiem Wojciecha Roja i Jana Obrochty wznieśli willę, która początkowo nosi nazwę Korwinówka. W 1899 r. dom zakupił Marcin Nałęcz-Kęszycki, aby ofiarować go swojej żonie Helenie z okazji ich srebrnego wesela. Na jej cześć zmienił również nazwę willi na Oksza (herb rodowy Heleny). Rok później Kęszycki zmarł, jego żona mieszkała w Okszy do śmierci w 1907 r. Kolejnym właścicielem domu był prof. Pietrzycki, który w czasie pierwszej wojny sprzedał go Marii Bobrzyńskiej – w tym czasie w Okszy mieścił się pensjonat. W 1920 r. willę kupiło Towarzystwo „Odrodzenie” i przebudowało, znacznie zmieniając wygląd domu. W latach 1927–1932 w Okszy mieścił się internat zakopiańskiego gimnazjum. Podczas II wojny światowej znajdowała się w nim Szkoła Gospodarstwa Domowego (od listopada 1944 r. również ściśle tajna Ekspozytura Politechniki Warszawskiej), a po wojnie prewentorium dla dzieci i młodzieży. Na początku lat 60. przeprowadzony został remont kapitalny willi, w której później mieści się dom wypoczynkowy. W 2006 r. budynek stał się własnością Muzeum Tatrzańskiego; został wpisany do rejestru zabytków i rozpoczęły się prace przygotowujące go do remontu. W 2011 r. Oksza została otwarta dla zwiedzających, a w jej wnętrzach prezentowane są dwie wystawy: Zakopane – pępek świata oraz Sztuka pod Giewontem w latach 1880–1939.

Tekst: Karolina Pachla-Wojciechowska, kwiecień 2012

W Orawskim Parku Etnograficznym w Zubrzycy Górnej prezentowana jest kultura materialna górali orawskich. Oprócz charakterystycznych dla tego regionu budynków mieszkalnych czy obiektów sakralnych w skansenie można obejrzeć także dwa zabytki techniki: tartak i folusz, które znajdują się przy potoku.

Na początku XX w., w Zarębku Niżnim, przysiółku gorczańskiej wsi Łopuszna, przy potoku Łopuszanka, bracia Józef i Franciszek Maciaszowie wybudowali kompleks zabudowań produkcyjnych. W skład tego wiejskiego koncernu przemysłowego wchodziły: młyn, tartak i folusz, czyli urządzenie do spilśniania materiału.
Bracia Maciaszowie nieco później wybudowali również małą kuźnię, heblarnię, gonciarnię, olejarnię, wiertarkę mechaniczną, prasę ręczną do uzyskiwania moszczu (świeżo wyciśnięty sok owocowy lub warzywny) i przecieru jabłkowego oraz wędzarnię serów. Część urządzeń napędzana była mechanicznie przez wody potoku Łopuszanka, część zasilana przez prąd ze zbudowanej przez braci elektrowni wodnej. W latach 50. folowanie sukna przestało być opłacalne – folusz został zamknięty. W 1964 r. folusz i tartak zostały zakupione od ich ostatniego właściciela, Stanisława Maciasza, i przeniesione do skansenu w Zubrzycy Górnej.

Tekst: Karolina Pachla-Wojciechowska, kwiecień 2012

Sądecki Park Etnograficzny znajduje się na terenie dawnej wsi Falkowa, obecnie włączonej w obszar Nowego Sącza. Prezentuje on zabytki kultury ludowej głównych grup etnograficznych Sądecczyzny: Lachów Sądeckich, Pogórzan, Górali Sądeckich, Łemków i Cyganów Karpackich.

Jednym z najcenniejszych zabytków sakralnych skansenu jest kościół pw. św. św. Piotra i Pawła. Świątynia została zbudowana w 1739 r. w Łososinie Dolnej z inicjatywy ks. Piotra Przedborskiego. Do lat 80. XX w., kiedy to ks. Władysław Piątek, proboszcz parafii w Łososinie Dolnej, rozpoczął starania o pozwolenie na budowę murowanego kościoła, służyła wiernym. Nowa świątynia została ukończona w 1987 r.
W 2003 r. drewniany kościół został rozebrany, a materiał przewieziony do skansenu w Nowym Sączu, gdzie został zrekonstruowany, a następnie uroczyście rekonsekrowany.

Drewniany kościół pw. św. św. Piotra i Pawła jest jednonawowy, z prostokątnym prezbiterium oraz kwadratową wieżą. Prezbiterium i nawę otaczają soboty. Wnętrze kościoła zdobi polichromia figuralno-ornamentalna z 1966 r., projektu Marii Ritter. Późnobarokowy ołtarz główny z grupą Ukrzyżowania oraz dwa ołtarze boczne pochodzą z poł. XVIII w. Ołtarze boczne w nawie pochodzą z XIX w. Na parapecie chóru widoczne są malowane sceny alegoryczne z 2. poł. XVIII w.

Tekst: Karolina Pachla-Wojciechowska, kwiecień 2012

Teren polskiej Orawy, graniczącej od południa ze Słowacją, obejmuje swym zasięgiem część Kotliny Orawsko-Nowotarskiej oraz południowe stoki Beskidu Wysokiego: Pasmo Babiogórskie i część Działów Orawskich. U stóp Babiej Góry znajduje się Orawski Park Etnograficzny, który prezentuje tradycję i kulturę górali orawskich. Centralnym punktem skansenu jest drewniany dwór sołtysiej rodziny Moniaków. W 1674 r. cesarz Leopold I Habsburg podniósł do stanu szlacheckiego Mateusza Moniaka, który stawał zbrojnie przeciwko protestanckim panom orawskim, chcącym narzucić swoją wiarę katolickim chłopom. Prawdopodobnie wtedy powstała najstarsza zachowana do dziś część dworu – jego zachodnie skrzydło. Jak wskazuje łacińska inskrypcja na sosrębie, we wschodnim skrzydle domostwa, rozbudowa dworu miała miejsce w 1784 r., a jej fundatorem był Marcin Moniak.

Architektura dworu zawiera elementy charakterystyczne dla miejscowego budownictwa ludowego. Jednym z nich jest wyżka, pomieszczenie na półpiętrze pełniące funkcję magazynu, która w typowej chałupie występuje na całej długości elewacji frontowej domu, tu natomiast jedynie w obu narożnikach. Budynek jest większy od typowej chałupy, nakrywa go dach gontowy. W połaci dachu znajdują się dymniki do wyprowadzania dymu (dwór jest kurny).

W 1831 r. dwór został odnowiony (być może również przebudowany). W 1937 r. w wyniku starań ówczesnego konserwatora zabytków, Bohdana Tretera, ostatni spadkobiercy rodziny Moniaków, Joanna Wilczkowa i Sándor Lattyak, przekazali na rzecz Skarbu Państwa dwór z budynkami gospodarczymi. Joanna sprawowała nad nim opiekę do 1951 r. Po jej śmierci dwór został splądrowany, a jego wnętrza zamienione na owczarnię.

W 1953 r. budynek został odnowiony, dwa lata później utworzono Orawski Park Etnograficzny. Był on pierwszym muzeum typu skansenowskiego powstałym w powojennej Polsce. Na jego terenie zachowana została w jej pierwotnej lokalizacji zagroda szlachecka Moniaków. Składa się ona z dworu i budynków gospodarczych, które od strony północnej tworzą nieregularny czworobok. Przedstawiono w nich różne działy gospodarki orawskiej. W pobliżu zabudowań dworskich znajduje się pasieka złożona z trzynastu uli.

Tekst: Karolina Pachla-Wojciechowska, kwiecień 2012

Około 1830 r. Joachim Gąsienica Sobczak wzniósł w wiosce Zakopanem drewnianą chałupę o konstrukcji zrębowej, nakrytą gontowym dachem. Budynek następnie rozbudował jego syn Jan, a w 1877 r. wnuk Joachima, Stanisław, odziedziczył część rodzinnego domu i przeniósł ją na sąsiednią działkę, gdzie pozostała aż do czasów nam współczesnych. Była to dzisiejsza biała izba, która pełniła rolę pomieszczenia reprezentacyjnego i była wykorzystywana do zamieszkania tylko w okresie letnim. W 1885 r. do przeniesionej izby została dobudowana druga, dziś zwana czarną, a następnie komora od północy, a od południa ganek. Izba czarna była głównym pomieszczeniem, w którym w przeszłości koncentrowało się życie góralskiej rodziny, stał w nim piec, pełniła rolę kuchni. Ulokowana obok komora służyła jako magazyn.

W 1975 r. chałupę zakupiło Muzeum Tatrzańskie, rok później budynek wpisano do rejestru zabytków.

W 2. poł. lat 70. chałupa została wyremontowana, a w jej wnętrzach prezentowano prace prawnuka Joachima – Stanisława Gąsienicy Sobczaka „Johyma” (uznanego rzeźbiarza i ceramika). W 1981 r. budynek został zaadaptowany na mieszkanie służbowe. Od 2001 r. mieściło się tu muzeum harcerstwa. Siedem lat później przeprowadzony został remont: zrekonstruowane zostało typowe wnętrze izby czarnej z czasów Witkiewicza (m.in. na podstawie jego rysunku). W rogu białej izby stanął piec – rekonstrukcja jednego z tych, które zaprojektował Witkiewicz do Chaty Dembowskich. W 2009 r. w Chałupie otwarto wystawę Styl Zakopiański – Inspiracje. Prezentuje ona najcenniejsze eksponaty z pierwszej kolekcji sztuki ludowej na Podhalu Marii i Bronisława Dembowskich. W zbiorach znalazły się obrazy na szkle, ceramika, łyżniki, rzeźba, strój, sprzęty pasterskie – o ozdobnej formie i bogatym zdobnictwie.

Tekst: Karolina Pachla-Wojciechowska, kwiecień 2012

W Łosiu mówi się, że „jak Łosie Łosiem, zawsze tu ludzie handlowali”. Do połowy XIX w. głównie mazią drzewną i dziegciem, które pozyskiwali, wypalając drewno. Później produktami pochodzenia naftowego: mazią, smarami technicznymi, olejem i naftą. Maź, zarówno ta uzyskiwana z drewna, jak i ta z ropy, służyła przede wszystkim do smarowania osi wozów. Naoliwiano nimi również inne elementy ruchome w sprzętach gospodarskich oraz ruchome części młynów i tartaków. Dziegieć, który był produkowany na masową skalę także w sąsiedniej Bielance, był uważany za skuteczny lek na choroby skóry (zwłaszcza łuszczycę), działał dezynfekująco. Był wykorzystywany również w pielęgnacji racic bydła i kopyt koni oraz jako impregnat (płótna, skóry), uszczelniacz i klej.

W 1891 r. nieopodal cerkwi greckokatolickiej pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Łosiu, wybudowana została zagroda łemkowska. W tym czasie maziarze, czyli handlarze, którzy do tej pory zajmowali się głównie obwoźną sprzedażą mazi drzewnej i dziegciu, zaczęli interesować się sprzedażą smarów pochodzenia naftowego. Nabywali je w Gorlicach lub pozyskiwali sami dzięki umiejętności wytwarzania ich z ropy, którą mieli na miejscu. Wypływała ona samoczynnie na Perekopach czy Równiach. Dla wygody, tam gdzie ropa wydobywała się z ziemi, budowano kopanki, czyli drewniane studnie z cembrowinami. Sposób pozyskiwania produktów pochodzenia naftowego był pilnie strzeżoną tajemnicą łosian. Dzięki niemu stali się monopolistami w handlu obwoźnym tymi produktami. Okres świetności nadszedł w latach 20. i 30. XX w. W 1934 r. w drogę wyjechało 335 wozów z beczkami pełnymi mazi. Docierali aż po Siedmiogród, na Ukrainę, w głąb Rosji, na Litwę, Łotwę oraz na Węgry. Schyłek tego tak dobrze prosperującego interesu nadszedł wraz z końcem wojny. Większość Łemków została zmuszona do opuszczenia swoich wsi, a wszelki handel prywatny został ograniczony przez państwo.

W 2009 r. w zagrodzie, na którą składają się chyża mieszkalna, stodoła i spichlerz, uroczyście otwarto nową filię Muzeum Dwory Karwacjanów i Gładyszów, w której prezentowana jest fascynująca historia wsi i maziarstwa.

Tekst: Karolina Pachla-Wojciechowska, kwiecień 2012

Charakterystycznym elementem krajobrazu Beskidu Niskiego są łemkowskie drewniane cerkwie. W 1842 r. w Bartnem została wybudowana, na miejscu starszej, drewniana, obita i pokryta gontem cerkiew greckokatolicka pw. św. św. Kosmy i Damiana. Na przełomie XIX i XX w. w cerkwi przeprowadzono gruntowny remont (wymienione zostały podwaliny, a dolne partie słupów wieży naprawione). W 1928 r. blisko siedemdziesiąt procent mieszkańców Bartnego przeszło na prawosławie i rozpoczęło starania o powstanie prawosławnej parafii oraz budowę drugiej cerkwi – jej patronami zostali również święci Kosma i Damian.

Najtragiczniejszym momentem w dziejach Łemków była przeprowadzona w 1947 r. tzw. akcja „Wisła”, kiedy to przesiedlono na zachodnie i północne ziemie Polski kilkadziesiąt tysięcy Łemków, a dwa razy więcej zmuszono do wyjazdu do ówczesnego ZSRR. Pod koniec lat 60. w cerkwi greckokatolickiej rozpoczęto prace konserwatorskie. Zrekonstruowano ogrodzenie, a otoczenie cerkwi uporządkowano. Odnowiona świątynia została przekazana pod opiekę muzeum w Bieczu, a później Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu. Dziś jest filią Muzeum Dwory Karwacjanów i Gładyszów w Gorlicach.

Świątynia reprezentuje typ północno-zachodni: jest orientowana, o wyraźnie zaznaczającym się w bryle układzie trójdzielnym. Składa się z sanktuarium (prezbiterium) założonego na planie kwadratu, szerszej od niego kwadratowej nawy oraz założonego na planie kwadratu przedsionka. Do sanktuarium od strony północnej przylega zakrystia, a do przedsionka zachata. Nad przedsionkiem znajduje się czworoboczna wieża o ścianach pochylonych ku środkowi. Trójdzielność cerkwi akcentują w bryle budynku kopulasty hełm wieży i łamane dachy namiotowe nawy i sanktuarium, wszystkie zwieńczone pozornymi latarniami i ozdobnymi makowiczkami.
We wnętrzu warto zwrócić uwagę XVIII-wieczny barokowy ikonostas, który oddziela nawę od prezbiterium, pochodzący z 1797 r. boczny ołtarz z ikoną Ukrzyżowania oraz zabytkowe odrzwia z nieistniejącej cerkwi z Nieznajowej, na których namalowano postacie św. św. Piotra i Pawła.

Tekst: Karolina Pachla-Wojciechowska, kwiecień 2012

Nieopodal klasztoru we wsi Staniątki pod Niepołomicami w 1855 r. została wzniesiona zagroda okołowa – zabudowania mieszkalne i gospodarcze zamknięto w czworoboku, tworząc tym samym wewnętrzny dziedziniec – miejsce prac gospodarczych. W latach 70. XX w. zagroda została zakupiona przez muzeum od jej ówczesnego właściciela, Karola Szewczyka, a następnie zrekonstruowana w skansenie z zachowaniem oryginalnej bryły i układu przestrzennego w Nadwiślańskim Parku Etnograficznym w Wygiełzowie.

Chałupa jest podzielona na dwie części: izbę paradną (reprezentacyjną) o pobielonych ścianach i drewnianej podłodze, z meblami malowanymi farbą olejną na jasnoorzechowy kolor oraz obrazami religijnymi przyozdobionymi bibułkowymi, woskowanymi kwiatami, oraz izbę kuchenną o ścianach niebielonych i z klepiskiem, w której stał piec z zapieckiem (to na nim wyrastało w dzieży ciasto na chleb i wygrzewano pisklęta), kredens, „gwiazdy”, czyli papierowe, ażurowe wycinanki o prostych wzorach geometrycznych oraz drewniane zabawki.

W komorze znajdują się naczynia i sprzęty do przygotowywania i przechowywania żywności, żerdka na ubrania, kłusownicze paści na leśną zwierzynę oraz centryfuga do odwirowywania śmietany z mleka. W warsztacie stolarskim znalazły się tradycyjne narzędzia do wyrobu mebli, okien i drzwi.

W chlewikach i stajniach trzymano zwierzęta, w składzikach i pod wiatami stały urządzenia dziś już właściwie zapomniane, niegdyś ułatwiające pracę w gospodarstwie, np. żarna o napędzie korbowym, wialnia do czyszczenia zboża, tragacz, sieczkarnia ręczna do rżnięcia słomy na paszę, brusek do ostrzenia narzędzi, chomąta dla koni, drewniane jarzma dla krów, prasa do formowania rogów bydlęcych.

Tekst: Karolina Pachla-Wojciechowska, kwiecień 2012

Mnisi (1284-1782)
Wieś założyli cystersi. Jej nazwa pojawia się po raz pierwszy w 1284 r., kiedy książę opolski Przemysław nadał okoliczne lasy klasztorowi w Mogile. Ryczów był ulubioną wsią uczonego opata Marcina, który „wydźwignął w nim z fundamentów dość ładny kościół” i został tam pochowany w 1488 r.

Arystokraci (1790-1936)
Po pierwszym rozbiorze cesarz Józef II ograbił cystersów. W 1790 r. klucz ryczowski uzyskali Dzieduszyccy, którzy w 1855 r. sprzedali go Drohojowskim. Po śmierci żony Tytus Drohojowski ufundował na cmentarzu neogotycką kaplicę, a w 1864 ukończył pałac, przy którym założył park w stylu angielskim. W 1882 r. majątek odziedziczyła jego córka, Józefa, która wyszła za mąż za barona Mieczysława Błażowskiego. Baron hazardzista zadłużył dobra żony i zastrzelił się w gabinecie. Epokę arystokratów przetrwał duch barona, który straszy w opowieściach mieszkańców.

Żołnierze (1936-1945)
W 1936 r. podupadły majątek kupił generał Zygmunt Piasecki, dowódca Krakowskiej Brygady Kawalerii. We wrześniu ’39 generał walczył na froncie, a jego żona opuściła Ryczów, uciekając z dziećmi na wschód. Pod Kowlem na wieść o inwazji Sowietów zawrócono. Niemcy pozwolili pozostać właścicielce w dobrze prowadzonym majątku. W czasie wojny w pałacu znaleźli schronienie uchodźcy z Poznania, Lwowa i Warszawy. Zimą 1945 r. Rosjanie urządzili w nim szpital polowy – na piętrze operowano i kładziono na słomie rannych, na parterze leżeli zmarli. Po Armii Czerwonej zostały łuski pocisków tkwiące w podeście schodów.

Lud (1945-1989)
W marcu 1945 r. ryczowski proboszcz, Władysław Kania, zanotował w kronice: „Reforma agrarna i tutaj miała miejsce. Majątek pana generała Piaseckiego, będącego całą wojnę w niewoli niemieckiej, rozparcelowano. Po wypędzeniu pani Zofii Piaseckiej wraz z dziećmi, pałac stał się łupem oswobodzicieli”. Nocami dzielna pani Zofia wspólnie z zaprzyjaźnioną rodziną Gawędów wywoziła furmanką dobytek do Krakowa, dzięki czemu ocaliła archiwum męża i wiele pamiątek rodzinnych. W okresie PRL w pałacu mieściły się urzędy gminne i sklepy. Budynek doprowadzono do ruiny.

Artyści (od 1991)
Córka generała, Zofia Piasecka-Tarabuła, nigdy nie przestała marzyć o utraconym domu – nosiła tę myśl przez lata jak żółw swoją skorupę. W 1991 r. kupiła pałac i park. Skromnymi środkami naprawiono dach i zawalone stropy, osuszono piwnice, odbudowano taras, wyremontowano wnętrza. Janusz Tarabuła, profesor krakowskiej ASP, odnowił polichromię. Pamiątką po czasach odbudowy są obrazy malarzy goszczących w pałacu: „Ryczowisko” Andrzeja Cisowskiego i „Stary baron karmi kozę notatkami o miłości” Sobczyka i Modzelewskiego. Założona w 2010 r. fundacja „Pałac w Ryczowie” planuje udostępnić w pałacu bogate zbiory sztuki Marty Tarabuły, właścicielki Galerii Zderzak, wnuczki gen. Piaseckiego. Wraz z Izbą Pamięci utworzą one muzeum regionalne o unikalnym charakterze niepodległościowo-artystycznym.

Opis pałacu
Pałac zbudowano w eklektycznym stylu arkadowym (Rundbogenstil), ni to romańskim, ni to renesansowym. Ma on dziś swój urok – podkreślony przez kolumnowy taras i wieżę zachodnią (wschodnia ukryta jest w pierzei muru jako klatka schodowa). Budynek jest jednopiętrowy – okazałe schody wiodą na piętro do części mieszkalnej. W skrzydle zachodnim znajduje się oranżeria, sala balowa i gabinet, w skrzydle wschodnim – sala kominkowa i cztery pokoje. W szafie na korytarzu była winda kuchenna. Piwnice są tylko od strony południowo-wschodniej. Przebudowy zatarły nieco pierwotny układ parteru. Obecnie w sali na prawo mieści się Izba Pamięci gen. Piaseckiego i kaplica; na lewo jest galeria. Pozostałe pomieszczenia służą celom gospodarczym. Pod schodami jest wyjście na taras południowy prowadzący do sadu – ulubionego miejsca wypoczynku domowników.

Tekst: Jan Michalski, maj 2011

Wraz z szybko szerzącym się kultem Jana Kantego pojawiła się potrzeba rozbudowy świątyni. Ostatecznie jednak w 1689 r. zdecydowano o całkowitej rozbiórce gotyckiego obiektu, a na jego miejscu zaczęto wznosić nowy. Nie bez znaczenia były także względy prestiżowe oraz rywalizacja z zakonem jezuitów roszczącym sobie prawo do przejęcia opieki nad całym szkolnictwem.

Budowę stojącej do dziś barokowej świątyni, wzorowanej na rzymskim kościele St. Andrea della Valle, ukończono w 1703 r. Wykonanie projektu obiektu zlecono wybitnemu holenderskiemu architektowi Tylmanowi z Gameren. Wspaniałą stiukową dekorację wewnętrzną wykonał sprowadzony z Moraw Baltazar Fontana, a malowidła freskowe Karol i Innocenty Monti oraz Karol Dankwart.

Późnobarokowa kolegiata to jednonawowa świątynia zbudowana na planie krzyża łacińskiego z transeptem, nakryta sklepieniem kolebkowym z lunetami. Ma wysoką kopułę, poprzedzoną tamburem, umieszczoną nad skrzyżowaniem nawy oraz transeptu. Prezbiterium jest o jedno przęsło krótsze od nawy, do której przylega wieniec kaplic; po trzy z każdej strony, z czego środkowe nakryte są niewielkimi kopułami. Całość poprzedza ozdobna parawanowa fasada ujęta w dwie wieże.

Architekt kościoła nie miał łatwego zadania, gdyż parcela pod zabudowę ulokowana była przy stosunkowo wąskiej ulicy: pomiędzy ówczesnymi budynkami a murem miejskim biegnącym w bezpośrednim jej sąsiedztwie. Kompozycję dwuwieżowej fasady należało więc tak zaprojektować, by najlepiej prezentowała się w ukośnym widoku z wąskiej ulicy św. Anny.

Brak przestrzeni widokowej Tylman z Gameren zrekompensował daleko idącymi korektami optycznymi zastosowanymi w budowie fasady. Są to między innymi silne akcenty pionowe w części dolnej i nierównoległe pasy gzymsów w górnej. Zmiany zastosowano po to, aby w tak niewielkiej przestrzeni fasada kościoła wyglądała monumentalnie i atrakcyjnie, a widz nie miał wrażenia, że elewacja jest przysadzista, krzywa i niesymetryczna. W związku z tym wszystkie korekty optyczne są niemal niezauważalne podczas obserwacji fasady kościoła.

Wnętrze tej jednej z najpiękniejszych barokowych polskich świątyń jest zdeterminowane jednolitą dekoracją malarską i rzeźbiarską, zgodną z programem teologicznym opracowanym przez księdza Sebastiana Piskorskiego, profesora i rektora uniwersytetu w latach 1693-1695. Temat przedstawień na sklepieniu świątyni zaczerpnięty z Apokalipsy św. Jana ukazuje wcielenie Jezusa (sklepienie prezbiterium), a także ponowne przyjście na świat pod koniec dziejów (sklepienie nawy).

Nawa kościoła jest otoczona wieńcem kaplic, po lewej stronie od wejścia: św. Sebastiana, św. Katarzyny Aleksandryjskiej oraz św. Piotra w Okowach, a po prawej: św. Józefa, Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Panny Marii oraz św. Jana Chrzciciela; w prawym ramieniu transeptu konfesja św. Jana Kantego, jedno z najważniejszych miejsc w kościele.

Sarkofag z relikwiami świętego, umiejscowiony w ołtarzu pośrodku kaplicy, znajduje się na ramionach postaci uosabiających cztery ówczesne wydziały uniwersyteckie (teologię, filozofię, medycynę i prawo). Kompozycję otaczają cztery spiralnie zdobione kolumny, z postaciami czterech świętych Janów: Chrzciciela, Ewangelisty, Chryzostoma i Damasceńskiego.

Obraz w ołtarzu głównym przedstawia św. Annę Samotrzeć. Po bokach ołtarza znajdują się dwie rzeźby przedstawiające św. Wojciecha i św. Stanisława.

Tekst: Paweł Pomykalski, maj 2011

Do wnętrza otoczonego murami kompleksu klasztornego prowadzi brama zwieńczona wieżą zegarową. Przy obszernym dziedzińcu znajdują się: wzniesiony w 1990 r. ołtarz polowy, dawny dom kapelana (dziś muzeum klasztorne), furta klasztorna, której szczyt zdobią sgraffitowe przedstawienia Chrystusa Salwatora, bł. Salomei, św. Klary, św. Kingi i św. Franciszka oraz kościół pw. św. Trójcy. Świątynia jest budowlą złożoną z wielobocznie zamkniętego prezbiterium z zakrystią od północy oraz jednonawowego, dwuprzęsłowego korpusu przykrytego sklepieniem krzyżowo-żebrowym, do którego od południa przylega wzniesiona w XIV w. kaplica św. Kingi (pierwotnie Mariacka). Nawa została zamknięta piętrową budowlą, mieszczącą na parterze przedsionek i tzw. kamienną zakrystię, a na piętrze oratorium.

Gotycka budowla kryje piękne barokowe wnętrze. W prezbiterium znajdują się trzy ołtarze (główny z obrazem św. Trójcy i ze stiukową sceną Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny oraz boczne św. Klary i św. Antoniego), których rzeźbiarska oprawa została wykonana przez Baltazara Fontanę w latach 1696-1699 oraz prowadzące do zakrystii XVII-wieczne drzwi z malowanymi scenami z życia św. Kingi i jej męża Bolesława Wstydliwego. W nawie szczególną uwagę zwracają ołtarze Matki Boskiej Pocieszycielki Strapionych oraz św. Kingi, oba z XVII w., a także wspaniała barokowa ambona przedstawiająca tzw. drzewo Jessego, czyli drzewo genealogiczne rodu Jezusa. W kaplicy św. Kingi znajduje się drewniana figura księżnej z ok. 1470 r., a na ołtarzu srebrna trumienka mieszcząca jej relikwie. Ściany kaplicy, oratorium oraz nawy pokrywa XVIII-wieczna polichromia Feliksa Derysarza.

Tekst: Aleksandra Skorek, maj 2011

Pustynia Błędowska jest więc jedynie terminem geograficznym, odnoszącym się do obszaru ok. 32 km2 między Kluczami, Chechłem a Błędowem. Długa na 8-9 km i szeroka na 3-4 km dzieli się na dwie części – większą, południową, i mniejszą, północną, granicę stanowi rzeka Biała Przemsza. Panoramę pustyni można podziwiać z dwóch punktów widokowych: wzgórza Czubatki w Kluczach i wzgórza Dąbrówki w Chechle.

Przeważające na pustyni gleby bielicowe, kwaśne, ubogie w składniki mineralne nie pozwalają na rozwinięcie się bogatej szaty roślinnej, jednak można tu spotkać wiele ciekawych gatunków flory. Niektóre rosną na tych terenach od dawna (np. kostrzewa piaskowa i owcza, szczotlicha siwa, jastrzębiec kosmaczek), inne zostały wprowadzone przez człowieka w celu szybszego związania lotnych piasków (m.in. wierzba piaskowa i ostrolistna). Ponadto na pustyni występuje 6 gatunków roślin uznanych za rzadkie i podlegających ochronie prawnej, w tym kruszczyki – rdzawoczerwony i szerokolistny. Pustynię zamieszkuje także kilkanaście gatunków owadów, sporadycznie spotykanych w Polsce, a nawet w Europie. Licznie występują tu m.in. mrówkolwy, szarańczaki oraz czerwiec – owad, który w dawnej Polsce był hodowany na szeroką skalę do produkcji czerwonego barwnika. Można tu spotkać także jaszczurki zwinki.

Tekst: Aleksandra Skorek, maj 2011

Najstarszym zachowanym elementem wyposażenia cerkwi jest dzwon z 1615 r. Natomiast najstarsze ikony pochodzą dopiero z lat 20. XVII w. Są to: Sąd Ostateczny – datowany (1623) i sygnowany (Paweł Radymski), sylwetowe Ukrzyżowanie oraz Święty Jakub Brat Pański. W dokumencie z 1879 r. pojawia się zapis o tym, iż cerkiew w Powroźniku została zbudowana w 1643 r. Najnowsze opracowania interpretują ten zapis jako informację o przebudowie cerkwi, do której w tym czasie dobudowano prawdopodobnie górną kaplicę. Zapewne ok. poł. XVII w. oddzielono nawę od sanktuarium ikonostasem. Do dziś podziwiać możemy pochodzące z niego ikony Hodegetrii i Pantokratora, skrzydło drzwi namiestnych z przedstawieniem Arcykapłana Aarona oraz Mandylion i Trójcę Świętą. W 1637 r. erygowano parafię unicką. W latach 1743-1744 ufundowano nowy, zachowany do dziś wielostrefowy ikonostas. W 1780 r. przeprowadzony został remont świątyni (m.in. dobudowano wieżę). W latach 1813-1814 miało miejsce decydujące dla dzisiejszego kształtu świątyni wydarzenie. Zbudowano nowe sanktuarium, a stare dostawiono przy jego północnej ścianie, przeznaczając je na zakrystię. W tym czasie ze względu na zagrożenie powodziowe przesunięto cały kościół na teren wyżej położony (o ok. 150 m). W latach 1945-1947 Łemkowie zamieszkujący Powroźnik zostali wysiedleni, a w 1951 r. przy dawnej cerkwi erygowano parafię rzymskokatolicką. W latach 90. XX w. przeprowadzono szereg zabiegów konserwatorskich mających na celu przywrócenie pierwotnej formy przemalowanych i zniszczonych ikon i malowideł ściennych. Wówczas, żeby dostosować wnętrze do potrzeb liturgii rzymskokatolickiej, ikonostas został podzielony: rząd Deesis i rząd proroków pozostawiono na pierwotnym miejscu (nad przejściem z nawy do prezbiterium), natomiast pozostałe ikony przesunięto pod wschodnią jego ścianę.

Cerkiew w Powroźniku jest klasyczną cerkwią łemkowską. Reprezentuje typ północno-zachodni, którego przykłady znaleźć można na terenie Polski (zach. i środkowy obszar osadnictwa łemkowskiego) oraz Słowacji (przy granicy z Polską): drewniana, obita i pokryta gontem, o konstrukcji zrębowej z słupowo-ramową wieżą. Cerkiew jest orientowana, o układzie trójdzielnym: składa się z prezbiterium założonego na planie nieregularnego prostokąta, czworobocznej szerszej od pozostałych części nawy oraz założonego na planie kwadratu babińca, nad którym znajduje się czworoboczna pochylona ku środkowi izbicowa wieża. Do prezbiterium od strony północnej przylega trójbocznie zamknięta zakrystia (dawne sanktuarium), a do babińca od strony zachodniej przedsionek. W prezbiterium dwa okna (od strony północnej i wschodniej), w zakrystii również dwa okna (od strony północnej i południowej), w nawie trzy okna (od strony południowej). Prezbiterium nakryte stropem płaskim z fasetą, zakrystia o pozornym sklepieniu kolebkowym, nad nawą uskokowe sklepienie namiotowe, babiniec nakryty stropem płaskim. Nad prezbiterium i zakrystią dachy kalenicowe, nad nawą i wieżą namiotowe. Trójdzielność cerkwi zaakcentowana została w bryle budynku poprzez umieszczenie nad prezbiterium, nawą i babińcem makowic (baniastych hełmów) zwieńczonych krzyżami.

Tekst: Karolina Pachla-Wojciechowska, maj 2011

Kino zlokalizowano w jednym z bardziej eksponowanych punktów miasta, naprzeciw gmachu Muzeum Narodowego, u wejścia do historycznej części miasta, nieopodal hotelu Cracovia (również projektu W. Cęckiewicza). Obydwa budynki stworzyły współgrający stylowo zespół o uzupełniających się funkcjach. Hotel stał się niezbędnym zapleczem noclegowym i gastronomicznym, co było szczególnie ważne przy organizacji wielkich imprez, jak Festiwal Filmu Krótkometrażowego.

Rzeźbiarska bryła kina z ugiętym dachem o wiszącej konstrukcji, z przeszkloną frontową ścianą kurtynową i układającymi się w piękny geometryczny rysunek podziałami, jest jednym z najlepszych polskich przykładów neoekspresjonistycznej architektury późnego modernizmu. Każda elewacja została potraktowana indywidualnie. Zwraca uwagę zwłaszcza ściana zachodnia ozdobiona przepiękną mozaiką z motywem koncentrycznych kół. Niezwykle plastycznie opracowane zostało także wnętrze budynku z eleganckim foyer i dominującą dekoracją w formie wielkiej, różnobarwnej, mieniącej się mozaiki.

Kino Kijów zaprojektowano jako najnowocześniejsze kino w Polsce. Zostało wyposażone w panoramiczny ekran oraz system magnetycznego odtwarzania dźwięku. Kinowe projekcje biły rekordy popularności. W latach 70. bilety na seanse należało rezerwować tu z 2-3 miesięcznym wyprzedzeniem! Pierwszy wyświetlany w Kijowie film – Wojna i pokój – obejrzało 230 tys. widzów, na Przeminęło z wiatrem przyszło ponad 800 tys. osób.

Kino i dziś nie poddaje się zabójczej konkurencji multipleksów, wciąż utrzymując się na najwyższym technologicznym poziomie. W 2007 r. kino zmieniło nazwę na KIJÓW. CENTRUM, wprowadzając do swojej oferty klub muzyczny – Kijów Klub – ulokowany w podziemiach budynku oraz rozpoczynając nowe przedsięwzięcia kulturalne: transmisje koncertów, spektakli teatralnych i oper z całego świata.

Stopka:
Projekt: Zespół związany z Politechniką Krakowską – Witold Cęckiewicz (główny projektant), Stanisław Makomaski (konstrukcja), Krystyna Strachocka-Zgud (wnętrza, projekt mozaiki w hollu kina), Jerzy Kowal (mozaika zachodniej elewacji kina – współpraca)
Inwestor: Wojewódzki Zarząd Kin w Krakowie
Wykonawca: Państwowe Przedsiębiorstwo Budownictwa Miejskiego
Realizacja: 1962-1967

Tekst: Dorota Jędruch, maj 2011

Poliptyk olkuski składa się z szafy środkowej (wewnątrz której znajduje się nie należąca do jego pierwotnej struktury rzeźba Matki Boskiej z Dzieciątkiem) oraz dwóch par ruchomych, malowanych dwustronnie skrzydeł. Taka forma nastawy, charakterystyczna dla sztuki późnogotyckiej, pozwalała na wprowadzenie różnych wątków treściowych, ukazywanych w zależności od rangi święta kościelnego. W czasie najważniejszych uroczystości poliptyk był całkowicie otwierany – widoczne były niezachowane przedstawienie w części środkowej oraz sceny poświęcone Marii jako Matce Boga. W okresie mniej ważnych świąt otwierane były jedynie skrzydła zewnętrzne; w ten sposób uwidacznianych było 8 scen, 4 z życia rodziców Marii: św. św. Joachima i Anny; oraz 4 poświęcone dzieciństwu Jezusa. W pozostałych natomiast okresach, kiedy obie pary skrzydeł były zamknięte, można było zobaczyć 4 sceny związane z Męką Chrystusa.

Tekst: Krzysztof Magnowski, maj 2011

Patria jest czterokondygnacyjnym budynkiem z ciągnącymi się wzdłuż elewacji balkonami i tarasem na parterze. Od I piętra przez całą wysokość elewacji biegną cienkie żelbetonowe filary, które rytmizują całą kompozycję. Wejście główne jest zaakcentowane przez filary wynoszące się nieco nad budynek, zwieńczone napisem „Patria”. Wnętrze zostało wykończone najlepszymi materiałami – marmurami i alabastrami ze Lwowa oraz detalami z chromowanej stali. Na parterze mieści się obszerna, przeszklona od strony tarasu jadalnia. Na piętrze, na które prowadzi reprezentacyjna klatka schodowa, oprócz hotelowych pokoi znajduje się apartament (pierwotnie przeznaczony dla rodziców Kiepury, zarządców pensjonatu). Pozostałe piętra zajmują pokoje. Atrakcją jest niewątpliwie taras widokowy na dachu budynku, który ma bezpośrednie połączenie z drugim apartamentem, należącym niegdyś do samego tenora. Jest to architektura monumentalna, lecz także nowoczesna i pełna luksusu. Taki styl nazywany bywa zredukowanym klasycyzmem i wpisuje się w szerszą tendencję panującą nie tylko w Polsce, ale i w całej Europie. W latach trzydziestych architekci chętnie sięgali nie tyle po same formy klasyczne, co po jej reguły – harmonijne proporcje, rytmikę, monumentalizm. Jest to architektura daleka od lokalnych tradycji budowlanych Beskidu Sądeckiego. Niemniej w okresie międzywojennym, w znanych kurortach i uzdrowiskach powstawały liczne budynki w takiej lub nawet bardziej awangardowej stylistyce. Miały one zaspokoić potrzeby i gusta estetyczne coraz częściej i liczniej przybywających tam gości nie tylko z Warszawy czy Lwowa, ale też z innych zakątków Europy.
Podczas II wojny światowej hotel zajęli Niemcy. Według różnych źródeł znajdowała się tu albo siedziba Hitlerjugend, albo też sanatorium dla oficerów. Po wojnie, w 1949 r. budynek przejęło państwo, powołując się na wcześniejsze przejęcie Patrii przez III Rzeszę jako budynku użyteczności publicznej. W 1965 r. za znacjonalizowaną Patrię przyznano Kiepurze odszkodowanie. W 1996 r. budynek przekazano przedsiębiorstwu państwowemu, dziś noszącemu nazwę Uzdrowisko Krynica-Żegiestów SA. W okresie powojennym Patria pełniła nieprzerwanie funkcję sanatorium.

Tekst: Helena Postawka, maj 2011

Dziś muzeum mieści trzy sale i cztery tematy: historię, życie codzienne, sztuki piękne oraz zbiory etnograficzne. Na niewielkiej przestrzeni zgromadzono tu bardzo wiele śladów przeszłości miasta. Zamknięte w gablotach, gęsto poukładane, skatalogowane, przedmioty te opowiadają różne historie. Ploteczki o zwykłych ludziach, anegdoty o wydarzeniach, którymi przez chwilę żyły niegdyś Kęty, ale i tę wspólną, wielką historię, która nie ominęła niewielkiego miasta na pograniczu państw, regionów i tradycji. W zbiorach znajdziemy przedmioty niezwykle artystycznie i historycznie cenne, ale i niepozorne świadectwa codziennego życia, o ogromnej wartości sentymentalnej. Trzeba umieć słuchać ich opowieści. To nasza wiedza, sympatia, ciekawość, wyobraźnia mogą bowiem na chwilę ożywić zasuszone w pamiątkowym poza-czasie eksponaty.

Każdemu przedmioty zgromadzone w muzeum opowiedzą coś innego. Zainteresowanie historyków wzbudzą mapy oraz niezwykle cenne i rzadkie pamiątki cechowe: księgi, obesłania w kształcie krzyży (tabliczki zawiadamiające o dniu i godzinie zebrania w gospodzie cechowej), skrzynie, pieczęcie. Najstarsze z nich pochodzą z XVI w., te z XVII w. fundacji księdza Jana Grzegorza Zdziewojskiego, zdobione są pięknymi drzeworytami. Miłośnicy historii Kęt zatrzymają się przy tablicy z herbem miasta, która niegdyś wisiała na ratuszu, bębenku miejskiego dobosza, pamiątkach z pobytu w 1915 r. w Kętach Legionów Piłsudskiego czy świadectwach wojennych często tragicznych losów mieszkańców miasta. Historycy sztuki zwrócą uwagę na pełną wdzięku, lekko, jakby w tańcu poruszoną barokową rzeźbę nieznanej świętej. Etnografowie zajmą się sztuką ludową, wytworami rzemiosła, strojami regionalnymi. Mieszkańcy Kęt patrząc na stare widokówki wrysują w nie mapę swoich wspomnień. Zainscenizowany salonik mieszczański, przywoła obraz galicyjskiego miasteczka z przełomu wieków. Porzucony podróżny neseser, kapelusz i rękawiczki, wydają się należeć do kogoś, kto tylko na chwilę wyszedł w pośpiechu. Ktoś ze zwiedzających może rozpozna rodzinne pamiątki – wiele eksponatów znalazło się w kolekcji muzealnej dzięki darom kęczan. Małe buciki z ekspozycji etnograficznej podarował muzeum ktoś, kto nosił je jako dziecko. Piękne listy miłosne leżące na stoliczku w saloniku mieszczańskim napisał Pan Antoni w 1895 r. do swojej oczekującej dziecka żony Rózi. Drewniany parowóz z datą 1944 wykonał dla swoich dzieci Tadeusz Matusiak, przebywając w obozie jenieckim w Niemczech. Te ludzkie sprawy wpisane w niepozorne przedmioty uświadamiają nam, że obok wielkich dziejów i wielkich dzieł, każdy pozostawia po sobie jakąś pamiątkę i jakąś ważną historię. Muzeum w Kętach tak mocno związane z tym miejscem i jego mieszkańcami ukazuje wszystkim zwiedzającym sens poszukiwania własnej tożsamości.

KALENDARIUM:

– 1977: powstają Zbiory Historyczne Miasta Kęty, zgromadzone w kamienicy przy ul. Mickiewicza 1
– 2 maja 1983: zbiory stały się częścią Muzeum Okręgowego w Bielsku-Białej, utworzony został oddział tej placówki pod nazwą Muzeum w Kętach
– 1994: wojewoda bielski nadał Muzeum w Kętach imię Aleksandra Kłosińskiego
– 1995: ekspozycja przeniesiona została do kamienicy przy Rynku 16
– 2000: na okres trzech lat administratorem zbiorów muzealnych stał się kęcki Dom Kultury
– 2004: Gmina Kęty powołała do życia Muzeum im. Aleksandra Kłosińskiego, jako samodzielną jednostkę
– 2005: otwarto ekspozycję stałą w obecnym kształcie

Tekst: Dorota Jędruch, maj 2011

Rezerwat obejmuje dno doliny oraz przyległe partie zboczy na odcinku ponad 3 km, między wsiami Paczółtowice i Dubie. Powstał w 1962 r. i jest powierzchniowo największym w Małopolsce. Aby przejść wszystkie wytyczone na terenie rezerwatu trasy dydaktyczne, potrzebujemy około 10 godzin.

Szczególnie ciekawe są ścieżki geologiczne – spotkamy tu bowiem skały z wielu er geologicznych. 390-310 milionów lat temu (w dewonie i karbonie) występowało tu płytkie ciepłe morze, o stale obniżającym się dnie, co pozwoliło na osadzenie się ponad 1000-metrowego kompleksu skał wapiennych, których imponujące wychodnie obserwujemy w rezerwacie. Pod koniec paleozoiku (perm) morze ustąpiło, umożliwiając powstanie osadów lądowych ze śladami działalności wulkanicznej. W erze mezozoicznej, zwykle kojarzonej z dinozaurami, znów powraca morze, w którym tworzą się najczęściej spotykane w podkrakowskich dolinkach skały: wapienie jurajskie.

W trzeciorzędzie skały te zostają pocięte uskokami (efekt ruchów górotwórczych, którym zawdzięczamy m.in. Karpaty, Alpy i Himalaje), co w dużej mierze zdeterminowało kształt dzisiejszej doliny, a wody płynące i czynniki atmosferyczne (odpowiedzialne za erozję skał) dopełniły dzieła. Dzięki bogatym w węglan wapnia (wypłukiwany ze skał wapiennych) wodom utworzyła się w dolinie martwica wapienna, tworząca dziś unikalne na skalę krajową odsłonięcie. Jest to miejsce obowiązkowych odwiedzin dla studentów geologii i geoturystów, często bez zastanowienia zabierających na pamiątkę kawałki tej niezwykłej, miękkiej skały.

Dolinę i jej strome zbocza porastają buki, dęby, graby, olchy i jawory, ale też sosny i świerki. Wędrując brzegami Racławki, widzimy zróżnicowane drzewostany: buczyny, grądy, łęgi, możemy spotkać także jaworzynę i bór mieszany.

W dolinie oznaczono 27 gatunków roślin chronionych. Wśród nich kilka gatunków storczyków, m.in. buławniki i kruszczyki. Przy odrobinie szczęścia można także spotkać bardzo rzadkiego obuwika pospolitego, storczyka o drobnych bordowo-cytrynowych kwiatach. W rezerwacie można znaleźć również stanowiska widłaka goździstego, którego pędami jeszcze nie tak dawno dekorowano koszyczki ze święconką.

Ptaki i ssaki żyjące na brzegach Racławki to gatunki typowe dla podkrakowskich dolin. Na szczególną uwagę zasługują nietoperze, dla których krasowe jaskinie są idealnym mieszkaniem (m.in. podkowiec mały oraz nocek duży i orzęsiony). W rezerwacie znalazły również schronienie inne nocne ssaki – orzesznice, a także ślimaki, często rzadkich gatunków umieszczonych w „Polskiej czerwonej księdze zwierząt”, np.: pomrów błękitny, świdrzyk mały czy ślimak Lubomirskiego.

Skały wynurzające się z zieleni są świadkami nie tylko najbardziej odległych epok geologicznych, ale i początków dziejów rodzaju ludzkiego. Najstarszym znanym mieszkańcem tych okolic jest maleńkie dziecko, którego bogato zaopatrzony grób sprzed 27 tysięcy lat odkryli krakowscy naukowcy w jaskini Borsuka w Dubiu. Rodzice malucha należeli do paleolitycznych łowców-zbieraczy, dla których krasowe jaskinie stanowiły schronienie przed chłodem i drapieżnikami.

Źródła historyczne wymieniają te okolice jako miejsce walk powstańców styczniowych, w czasie II wojny światowej zaś był to teren działania dla obwodu Krzeszowice Armii Krajowej.

Dzisiaj dolina jest jednym z ulubionych miejsc długich spacerów, zwłaszcza dla mieszkańców Krakowa. Cieszy zielenią i koi sterane miastem nerwy. W zamian za to oczekuje od swoich gości szacunku należnego rezerwatowi przyrody.

Tekst: Anna Miodyńska, maj 2011

Zniszczony w czasie potopu szwedzkiego i kilkakrotnie podmyty wodami Soły zamek zaczął popadać w ruinę. W XIX w. znajdowały się w nim magazyny handlowe (m.in. skład solny) i – przez jakiś czas – urząd pocztowy. Na początku XX w. zarówno główny budynek, jak i wieża zostały odrestaurowane z inicjatywy ówczesnego właściciela Karola Kasznego. Zamek podwyższono o jedną kondygnację, a na jego wschodniej ścianie umieszczono podobiznę orła piastowskiego; wieżę nakryto dachem namiotowym. Obecny kształt zamek uzyskał w latach 1928-1931, kiedy to nowo wzniesionym budynkiem połączono wolno stojącą dotychczas wieżę z głównym gmachem. W 2004 r. Urząd Miasta Oświęcim przeprowadził, przy wsparciu dotacji ze środków unijnych, kapitalny remont zabytku, który zakończył się w 2006 r.

Jako siedziba książąt oświęcimskich, a od 1457 r. królewskich starostów zamek był często odwiedzany przez królów i możnowładców. Wielokrotnie były witane tutaj przez polskich dostojników zdążające do Krakowa oblubienice królewskie: na przełomie stycznia i lutego 1454 r. przyszła żona Kazimierza Jagiellończyka, Elżbieta Rakuszanka; 11 i 12 kwietnia 1518 r. Bona Sforza, małżonka Zygmunta Starego; pod koniec kwietnia 1543 r. zaś Elżbieta Habsburżanka, jadąca wziąć ślub z Zygmuntem Augustem. Od 27 do 29 lipca 1471 r. Kazimierz Jagiellończyk z Elżbietą tu właśnie, razem z trzema biskupami, siedmioma książętami śląskimi i kilkoma tysiącami rycerstwa żegnali syna Władysława, wyjeżdżającego objąć tron czeski. Trzy lata później na zamku oświęcimskim schronienia przed królem węgierskim Maciejem Korwinem szukał książę rybnicki Wacław.

Od 1993 r. w zamku mieściły się Zbiory Historyczno-Etnograficzne Oświęcimskiego Centrum Kultury. Działalność tej instytucji kontynuuje powołane 1 stycznia 2010 r. Muzeum Zamek w Oświęcimiu. W odrestaurowanych pomieszczeniach prezentowane są ekspozycje ukazujące sztukę sakralną społeczności żydowskiej i chrześcijańskiej zamieszkujących okolice Oświęcimia, dzieje księstwa oświęcimskiego, wnętrza mieszczańskie oraz wygląd i życie miasta przed II wojną światową. Na zamku organizowane są wystawy czasowe, znajduje się tu również sala konferencyjna (Muzeum organizuje konferencje naukowe i inne wydarzenia historyczno-kulturalne). Wieża jest udostępniona jako punkt widokowy. Zrekonstruowana sala tzw. rycerska służy jako miejsce zebrań członków miejscowego bractwa „Milites Illuminati”. Zamek oświęcimski wraz z wieżą, murami obronnymi oraz zabudową wzgórza zamkowego stanowi jeden z ważniejszych zabytków miasta poświadczających jego osiemsetletnie korzenie.

Tekst: Krzysztof Magnowski, maj 2011

Barokowy kościół św. Marcina usytuowany jest w pierzei ulicy, dlatego widoczna jest tylko jego fasada, jej kompozycja nawiązuje do formy pobliskiego kościoła św. św. Piotra i Pawła. Fasada zachodnia jest dwukondygnacyjna, zwieńczona trójkątnym szczytem z krzyżem i wazonami na narożnikach. W dolnej kondygnacji, dzielonej pilastrami, mieszczą się trzy portale i półkoliste nisze w architektonicznej obudowie. W kondygnacji górnej, na osi, znajduje się okno w ozdobnym obramieniu, a boki zamykają wolutowe spływy. Kościół jest jednonawowy, nakryty sklepieniem kolebkowym z lunetami, ozdobionym sztukateriami w formie geometrycznych figur. Całe wnętrze utrzymane jest w kolorze białym, z ciemniejszym, jednolitym wyposażeniem. Ściany boczne są podzielone zdwojonymi pilastrami o ozdobnych kapitelach z wolutami i główkami aniołów. Pomiędzy pilastrami mieszczą się płytkie wnęki zamknięte półkoliście. Tuż pod sklepieniem obiega wnętrze bogato profilowany i mocno wysunięty gzyms, zdobiony ornamentami – kostkowym i astragalem.
Architektoniczny ołtarz o cechach klasycystycznych, pochodzący z 1870 r. jest malowany w odcieniach szarości, z marmoryzacją i złoconymi detalami. Znajduje się w nim obraz ukazujący Chrystusa uciszającego morską burzę, autorstwa Henryka Siemiradzkiego (1882). Na bokach ołtarza i na zwieńczeniu ustawione są na postumentach złocone rzeźby Ewangelistów. Ponad ołtarzem, na tle witrażowego okna, umieszczony jest drewniany gotycki krucyfiks z ok. 1380 r. Witraż wykonany został według projektu Adama Ciompy. Innym ważnym elementem wyposażenia kościoła jest ambona, która znajduje się przy filarze oddzielającym prezbiterium od nawy po stronie północnej. Pod chórem, o formie i kolorystyce nawiązującej do ołtarza, wmurowana jest w ścianę kamienna płyta poświęcona pamięci Mikołaja Reja.

Tekst: Barbara Sanocka, maj 2010

Kiedy w 1620 r. opatem został Stanisław Drohojowski, podjął się budowy nowego klasztoru oraz przebudowy kościoła. Prace te kontynuowali kolejni opaci. Kościół ukończono w 1642 r., a klasztor dwa lata później. W czasie zaborów majątek cystersów skonfiskowano, lecz klasztor przetrwał, choć zdegradowany do rangi przeoratu. Godność opactwa przywrócił klasztorowi w 1918 r. papież Benedykt XV, a opaci odkupili część utraconych dóbr. Po II wojnie światowej cystersom znów odebrano majątek, jednak w ostatnich latach odzyskali oni ziemię i budynki gospodarcze.

Klasztory cysterskie budowano według określonych zasad, w miejscach oddalonych od ludzkich siedzib, a sposób życia mnichów opierał się na regule „Ora et labora”, czyli „módl się i pracuj”.

Szczyrzycki kościół pw. NMP Wniebowziętej i św. Stanisława wzniesiono na planie krzyża łacińskiego, z prezbiterium i nawą równej długości. W świątyni znajduje się cudowny wizerunek Matki Boskiej Szczyrzyckiej, namalowany przez nieznanego z imienia artystę w XVI w., a koronowany w 1983 r. Po południowej stronie kościoła mieszczą się zabudowania klasztorne zgrupowane wokół kwadratowego wirydarza.

Obok klasztoru znajduje się klasztorne muzeum, mieszczące się od 1984 r. w zabytkowym spichlerzu, który wcześniej służył jako rezydencja opata. Muzeum powstało w 1954 r., kiedy ówczesny opat, dr Stanisław Kiełtyka, zorganizował je ze zbiorów klasztoru, wzbogacając z czasem o kolejne okazy. Ciekawostką pośród klasztornych skarbów jest mapa świata wydrukowana w 1905 r. według XIII-wiecznego pierwowzoru. Zbiory obejmują sztukę sakralną, militaria, bogaty księgozbiór, eksponaty etnograficzne oraz dokumenty, wśród których znajdują się XIII-wieczne akty darowizny i nadania ziemi cystersom.

Tekst: Barbara Sanocka, maj 2008

Tutejsza parafia powstała zapewne pod koniec XV w. Obecny murowany, późnobarokowy kościół noszący wezwanie św. Katarzyny Aleksandryjskiej konsekrowano w 1748 r. W 1699 r. Nowa Biała dostała od cesarza Leopolda I zezwolenie na trzy jarmarki rocznie, co stawiało ją na równi z miastami.

W Nowej Białej zachował się do dziś oryginalny układ zabudowy. Założenie przestrzenne wsi, ulicowo-placowe, tworzą dwie równoległe ulice przebiegające wzdłuż osi wschód – zachód. Rozdziela je szeroki pas ziemi nazywany blychami, rozciągający się prawie na całą długość wsi. Środkiem tego pasa płynie potok łączący się z Białką.

Zabudowa wsi jest zwarta i zgrupowana wzdłuż wspomnianych dwóch długich ulic. Prostopadle do nich ułożone są wąskie, wydłużone działki. Mieszczące się na nich zagrody składają się z murowanego domu mieszkalnego, budynków inwentarskich oraz drewnianej stodoły. Na tyłach zabudowy działek biegnie ulica nazywana „poza stodołami”, służąca do celów gospodarskich. Dom mieszkalny jest ustawiony kalenicowo, czyli dłuższym bokiem do drogi, a w jego bocznej lub środkowej części znajduje się szeroki wjazd na podwórko. Od ulicy dom poprzedza mały ogródek. Na końcu podwórka są usytuowane obora, stajnia i szopa na siano, z przejazdem na dalszą część działki. Podwórko bywa czasem zabudowane z jednej strony pomieszczeniami gospodarskimi lub składowymi. Za oborą rozciąga się plac lub ogród, na końcu którego, w odległości około 60-100 m, stoi stodoła przeznaczona na składowanie słomy, z przejazdem na ulicę „poza stodołami”, biegnącą wzdłuż całej zabudowy wsi.

W centrum miejscowości znajduje się kościół, obok którego przebiega ulica prostopadła do dwóch wspomnianych. Jest to dawny szlak handlowy wiodący z Nowego Targu na Spisz.

Niedaleko wsi rozciąga się rezerwat Przełom Białki, obejmujący wspomniane na początku miejsce zmiany koryta Białki, czyli przełom rzeki. Znajduje się on pomiędzy dwiema skałami: Kramnicą (688 m n.p.m.) na prawym i Obłazową (670 m n.p.m.) na lewym brzegu rzeki. Skały te były niegdyś jednym masywem, lecz rozdzieliła je Białka, tworząc przełom o szerokości ok. 100 m. Miejsce to, wraz z otaczającym je terenem o powierzchni ok. 8.5 ha jest rezerwatem przyrody, utworzonym w 1959 r. Występują tutaj rośliny charakterystyczne dla przyrody tatrzańskiej, przeniesione z nurtem rzeki. Także pokrywające dno Białki jasne otoczaki nanoszone są z Tatr. Być może to od ich barwy wywodzi się nazwa rzeki.

Tekst: Barbara Sanocka, maj 2010

W panoramie położonego na wzgórzu miasta dominuje wieża kościoła bernardynów. W pobliżu klasztoru, na spłaszczonym wierzchołku wzgórza, znajduje się rozległy rynek. Z jego naroży odchodzą cztery ulice; szczególnie malownicza jest stroma ulica Zawiła. Duży, prostokątny rynek był niegdyś głównym placem targowym miasta i centrum życia mieszkańców. W latach 50. XX w. posadzono na nim drzewa i wytyczono ścieżki. Obecnie ma on charakter kameralnego parku miejskiego. Niegdyś cały rynek otaczały drewniane domy z podcieniami wspartymi na rzeźbionych słupach. Jeden z nielicznych zachowanych drewnianych domów znajduje się w pierzei zachodniej rynku pod nr. 34. Jest to dom podcieniowy pochodzący z 1791 r. Przybudowany do niego po prawej stronie niewielki murowany dom z ozdobnym fryzem mieścił pierwszy urząd pocztowy w Alwerni (1867). Sąsiedni, drewniany dom z ganeczkiem (nr 33) zbudowano na początku XX w. Po stronie północnej rynku wznoszą się murowane, parterowe domy z XIX i XX w., przebudowane i odnowione. W jednym z nich mieści się Samorządowy Dom Kultury. Przy końcu pierzei północnej zachowany jest duży, murowany dom, zwrócony ścianą szczytową do rynku. To dawny zajazd, zbudowany w połowie XIX w. Tuż obok stoi niewielki dom z malowniczą, przeszkloną werandą i ozdobnie wycinanymi drewnianymi detalami. Dom podcieniowy, który znajdował się po wschodniej stronie rynku, można oglądać w parku etnograficznym w pobliskim Lipowcu. We wschodniej części rynku, pośród drzew, zachowała się murowana kapliczka z 1860 r. Południową pierzeję dość ściśle wypełniają parterowe murowane i drewniane domy oraz zbudowane przed połową XX w. piętrowe, w narożniku południowo-zachodnim.

Tekst: Barbara Sanocka, maj 2010

Stara Kolonia zlokalizowana jest w bezpośrednim sąsiedztwie kopalni, przy ulicach Górniczej i Kościuszki. Składa się na nią czternaście wielorodzinnych budynków, rozmieszczonych w regularnym układzie. Są one usytuowane w równoległych rzędach, zwrócone do siebie krótszymi ścianami szczytowymi. Między poszczególnymi rzędami znajdują się wspólne podwórka z niskimi, murowanymi budynkami gospodarczymi oraz ogródki.

Pierwotnie mieszkania w domach Starej Kolonii składały się z pokoju, kuchni, piwnicy i strychu, a wspólne dla dwóch mieszkań toalety znajdowały się w korytarzu. Pomieszczenia do prania i pieczenia były ogólnodostępne.
Budynki mieszkalne Starej Kolonii to piętrowe, podpiwniczone murowane domy nakryte dachami dwuspadowymi. Są zbudowane z cegły i częściowo otynkowane. Na osi dłuższych ścian budynków znajdują się z obu stron ryzality, każdy mieści wejście i klatkę schodową. Po jednej stronie ryzality są ozdobne: wysokie, wysunięte ponad okap dachu i zwieńczone schodkowym szczycikiem z trójkątnym zakończeniem. W czterech większych domach, usytuowanych bliżej kopalni, umieszczono po dwie klatki schodowe. W elewacji są one zaznaczone pionowym wgłębieniem ścian oraz wysuniętą ponad okap ścianką z półkolistym zwieńczeniem. Skromną architekturę domów ozdabiają ceglane naroża budynków i ryzalitów, pionowe pasy i gzymsy, tworzące razem ozdobne ramy na płaszczyźnie ścian. Ceglane są także łuki odcinkowe nad oknami i drzwiami oraz zwieńczenia ryzalitów. W tych zwieńczeniach, nad najwyżej położonym oknem, umieszczony jest górniczy symbol: skrzyżowane pyrlik i żelosko (młotki górnicze).

Tekst: Barbara Sanocka, maj 2010

Podgórze w 1784 r. otrzymało odrębne prawa miejskie. Na początku XX w. stało się jednym z kilkunastu największych miast Galicji. Demokratyczne i postępowe społeczeństwo Podgórza dbało o polepszanie warunków życia mieszkańców, w tym o kształcenie dzieci i młodzieży. To właśnie pedagog – Wojciech Bednarski – jął z młodzieżą szkolną realizować ogród publiczny na miarę aspiracji miasta.

Jeden z kamieniołomów na Krzemionkach, położony ponad dzisiejszym Rynkiem Podgórskim, nosi nazwę Szkoła Twardowskiego. Legenda głosi, że czarnoksiężnik tu studiował magię i gromadził bogactwa. Po porwaniu Twardowskiego przez diabła, uczniowie mistrza, żądni skarbów, otworzyli sztuką magiczną wejście do kamieniołomu, lecz znaleźli tylko porzuconą księgę czarnoksięską.

Kamieniołom istniał zapewne już w średniowieczu. W XIX w. wznowiono weń wydobycie kamienia. Wśród jego skał powstał w latach 1889-1920 secesyjno-modernistyczny park (ok. 8,5 ha). W naszej części Europy jest to jedna z pierwszych (bądź nawet pierwsza) świadoma rekultywacja terenu poprzemysłowego – zakładany park i kończący eksploatację zakład górniczy współdziałały ponad 20 lat.

Wojciech Bednarski (ur. 1841 w Kunicach k. Gdowa) był wybitnym społecznikiem, nauczycielem i dyrektorem tutejszej szkoły, radnym Podgórza. Zalążek parku („ogródek przyszkolny”) sfinansował sam i wykonał z pomocą młodzieży. Jego otwarcie (1891) przekonało władze miejskie do wsparcia inicjatywy, jednakże Bednarski nadal wykładał znaczne kwoty z własnych środków. Otwarcie parku w 1896 r. stało się wydarzeniem dla Podgórza i Krakowa. O niezwykłości i pięknie ogrodu pisała z entuzjazmem prasa, publiczność zaś obnosiła Bednarskiego na rękach. W 1897 r. podgórzanie nadali twórcy parku godność honorowego obywatela, a w 1907 r. nazwali park jego imieniem.

Park składa się ze zróżnicowanych układem i stylem „ogrodów”. Najstarsze (północna i centralna część parku, ostatecznie uformowane do 1909 r.) mają układ geometryczny. Do nich przylega od południa część dydaktyczno-sportowa (przed 1914 r., cechy secesyjne), od zachodu secesyjno-modernistyczne Zalesienie (1902-poł. XX w.), a od wschodu modernistyczny park ludowy (lata 20. XX w.). W okresie do I wojny światowej sadzono w parku jesiony, kasztanowce, klony pospolite, robinie akacjowe, świerki, w mniejszej liczbie topole, klony jawory, dęby, a z gatunków egzotycznych – orzech czarny. W okresie międzywojennym dominowały jesiony, kasztanowce, topole, brzozy, sosny, modrzewie, lipy; z „egzotów” sadzono ailanty i tulipanowce. Większość drzew rośnie do dziś, park obfituje w okazy.

Po śmierci Bednarskiego (1914) i połączeniu Podgórza z Krakowem (1915), pozbawiony właściwej opieki park stawał się coraz bardziej zaniedbany. Wycięcie krzewów, żywopłotów, likwidacja pomników, altan oraz studni, nadmiar samosiewów pod ścianami skał i wiele innych niekorzystnych zmian ujęło sporo z pierwotnej idei i piękna parku.

Tekst: Katarzyna Żółciak, Jarosław Żółciak, maj 2010

Łapsze Wyżne należały do panów niedzickich, m.in. Berzewiczych, Zapolyów i Horwathów. Ci ostatni dali je w zastaw w 1670 r. Ioanellim. W czasie gdy wieś należała do tej rodziny, powstał murowany kościół z wspaniałym wyposażeniem. Do czasu budowy kościoła parafianie korzystali przypuszczalnie z pozostawionej przez Rusinów cerkwi. Od połowy XVII w. Łapsze były samodzielną parafią, wcześniej podlegały proboszczowi w Niedzicy. Nową świątynię wzniesiono i wyposażono w latach 1760-1776 dzięki fundacji Jana Ioanellego. Nad całością prac czuwał miejscowy proboszcz, ks. Szymon Gorylewicz (Gorelowicz).

Murowany kościół z wysoką wieżą stoi pośrodku wsi, otoczony murem z dwiema bramkami. Główne wejście do świątyni prowadzi przez kruchtę w przyziemiu wieży. Wnętrze kościoła jest jednoprzestrzenne, nakryte sklepieniem kolebkowym z lunetami zdobionym dekoracją sztukatorską w formie trójkątów, wolut i rombów. Niezwykle bogaty wystrój świątyni wykonano w całości w stylu rokokowym.

Rozbudowany ołtarz główny wypełnia całą półkoliście zamkniętą apsydę i mieści w części środkowej obraz patronów kościoła – świętych Piotra i Pawła. Po obu stronach obrazu znajdują się rzeźbione postaci św. Jana Chrzciciela i św. Szymona Apostoła. Zwieńczenie ołtarza stanowi przedstawienie Koronacji Matki Bożej z ujmującymi je po bokach postaciami św. Józefa i św. Joachima, którzy stoją na wolutowych zwieńczeniach kolumn. W bocznych częściach ołtarza, nad bramkami ustawiono rzeźby św. Jakuba w stroju pielgrzyma oraz św. Filipa. Ołtarz w kolorze ciemnej zieleni jest marmoryzowany (polichromia naśladująca wygląd marmuru), a zdobiące go kolumny, rzeźby świętych i aniołów oraz bogate ornamenty są złocone i srebrzone. Na tle ołtarza ustawiono ażurowe i bardzo dekoracyjne w formie tabernakulum. Elementy ażurowej dekoracji złożonej głównie z ornamentu rocaille występują również w ambonie. Warto zwrócić uwagę na jej zaplecek, gdzie przedstawiono św. Jana Nepomucena głoszącego kazanie.

Ołtarze boczne z parą kolumn, płaskorzeźbionymi przedstawieniami i rzeźbami świętych utrzymane są również w kolorystyce zieleni, złota i srebra, wzbogaconej ciemnym różem. Po lewej stronie znajduje się ołtarz poświęcony Matce Bożej Niepokalanie Poczętej, z postaciami św. Anny i św. Elżbiety. Po stronie przeciwnej płaskorzeźbione przedstawienie ukazuje scenę z życia św. Mikołaja, której towarzyszą po obu stronach rzeźby doktorów Kościoła: św. Augustyna i św. Ambrożego.

W kościele jest jeszcze jeden ołtarz: iluzjonistyczny, tzn. malowany na ścianie w taki sposób, by naśladował architekturę i snycerskie detale ołtarzy architektoniczno-rzeźbiarskich. Znajduje się on na ścianie północnej, został wykonany w 1796 r.

Na koniec warto wrócić jeszcze do ołtarza głównego, by odczytać tablicę z inskrypcją o fundacji Jana Ioanellego.

Tekst: Barbara Sanocka, maj 2010

Murowany, parterowy dwór położony jest w parku, na wzniesieniu. Zbudowany z cegły, tynkowany, posadowiony został na wysokich piwnicach. Składa się z wydłużonego, prostokątnego korpusu i szerszego, przylegającego doń od wschodu skrzydła z narożnym, ukośnym ryzalitem. Skrzydło to było pierwotnie piętrowe, z wysokim, ozdobnym szczytem oraz balkonem; uległo zniszczeniu w czasie pierwszej wojny światowej. W elewacji północnej, tuż przy wschodnim skrzydle znajdują się schody i taras wejściowy z ażurową balustradą o wzorze czteroliścia. Od strony ogrodu umieszczony jest taras ze schodami, zadaszony wysuniętą połacią dachu, a także wspomniany ryzalit skrzydła wschodniego oraz balkon pokoju na poddaszu. Prostokątne dwu- i trójdzielne okna ujęte są ozdobnymi obramieniami z parapetem i bocznymi listwami, zamkniętymi profilowanym gzymsem kostkowym na konsolkach. Wejście z tarasu prowadzi do sieni, z której na wprost jest przejście do jadalni. Stąd można wyjść na taras południowy i do ogrodu, wprost na aleję różaną. Z dawną jadalnią sąsiaduje salon z ryzalitem, gdzie zachował się ozdobny gzyms. Pomieszczenie po prawej stronie sieni to dawny kredens. W ścianie pomiędzy nim a holem zachował się szyb windy kuchennej, którą z kuchni w piwnicach transportowano jedzenie na górę. Dalej na prawo od sieni usytuowane były dwa rzędy pokoi rozdzielonych wąskim korytarzem, na końcu którego znajdowały się schody prowadzące na poddasze i do piwnicy oraz łazienka. Po lewej stronie sieni mieścił się dawniej gabinet; obecnie jest tutaj przechowywane archiwum Jerzego Turowicza. Pierwotny układ pomieszczeń i ich przeznaczenie zostały zaburzone przez przebudowy z lat powojennych, jednak właściciele dworu powoli i cierpliwie przywracają im dawny wygląd.

Tekst: Barbara Sanocka, maj 2010