Cmentarz wojskowy nr 60 na Przełęczy Małastowskiej

28 lipca 1914 roku wybuchła I wojna światowa. Pierwszy rok jej trwania w Galicji Zachodniej zaznaczył się jako nieprzerwane pasmo walk pomiędzy armiami rosyjską i austro-węgierską. W listopadzie 1914 roku front zbliżył się pod sam Kraków, Rosjanie zajęli okolice Wieliczki, toczyły się boje na linii Bochnia–Tarnów, w okolicach Limanowej, Nowego Sącza, Tuchowa. W maju 1915 roku prowadzona dotąd wojna pozycyjna została przełamana przez armię austriacką zaplanowanym, decydującym atakiem w okolicach Gorlic. Zaciekłe walki przyniosły setki tysięcy ofiar. Kiedy front przesunął się dalej na Wschód w czerwcu 1915 roku, w Wiedniu zapadła decyzja o konieczności budowy cmentarzy dla pośpiesznie chowanych poległych. 3 listopada 1915 roku powołano IX Wydział Grobów Wojennych (Kriegsgräberabteilung). Obejmował on wszystkie miejsca walk armii austro-węgierskiej od Serbii poprzez Dolomity włoskie i tereny nad rzeką Piawą, Wołyń, po Karpaty Wschodnie. Galicję podzielono na trzy strefy, jedną z nich stał się krakowski Oddział Grobów Wojennych. Ten z kolei podzielono na dziesięć okręgów cmentarnych.

CMENTARZ WOJSKOWY NR 60 NA PRZEŁĘCZY MAŁASTOWSKIEJ, fot. P. Knaś (MIK, 2013) CC BY SA 3.0

Zadaniem wydziału i poszczególnych oddziałów było pochowanie poległych oraz uczczenie ich pamięci poprzez budowę całych kompleksów cmentarnych, na których wszyscy – bez względu na przynależność do armii – mieli być traktowani jako bohaterowie. Był to ewenement w dziejach ludzkości, choć po raz pierwszy z podobnym traktowaniem poległych żołnierzy można się chyba spotkać po wojnie secesyjnej w Stanach Zjednoczonych.

Dowódcą krakowskiego Oddziału Grobów Wojennych został, wówczas kapitan, Rudolf Broch, sprawny organizator i esteta, który umiejętnie dobierał sobie utalentowanych współpracowników spośród projektantów, architektów, malarzy, rysowników i rzeźbiarzy, a także inżynierów budownictwa, fotografów, ogrodników i rzemieślników. Organizowano konkursy wewnętrzne na najlepszy projekt, a także na poszczególne elementy wystroju cmentarza. Pozyskiwano grunty pod budowę, organizowano materiały – kupując bądź też przyjmując darowizny, ekshumowano zwłoki, ewidencjonowano je, zmagano się z niewielkim budżetem i szybko upływającym czasem. W rezultacie pod nadzorem Brocha powstały cmentarze o wysokim poziomie artystycznym, wybudowane w rekordowym tempie dwóch lat.

Spośród ponad 300 cmentarzy znajdujących się obecnie w granicach administracyjnych Małopolski postanowiliśmy pokazać Państwu dwa, o odmiennych wyrazach artystycznych.

Cmentarz nr 60 na Przełęczy Małastowskiej (I Okręg Cmentarny – Nowy Żmigród) założono w miejscu stanowisk bojowych z maja 1915 roku, dziś miejsce to gęsto otula las. Został on zaprojektowany przez Dušana Jurkowiča, słowackiego architekta, absolwenta wiedeńskiej Kunstgeverbeschule, powołanego do wojska na początku 1915 roku, który równocześnie sprawował opiekę nad całym I Okręgiem Cmentarnym.

Centralne miejsce na cmentarzu zajmuje drewniana budowla w kształcie kaplicy. Jej ściany pokrywa gont, szczyt wieńczy aplikacja w kształcie połączonych z sobą krzyży. Pośrodku budowli widnieje malowana płaskorzeźba Madonny z Dzieciątkiem. Choć wiele źródeł historycznych podaje, że jest to obraz malowany na szkle – taka informacja znajduje się we wspomnianym dziele Brocha i Hauptmanna – ostatnie prace konserwatorskie rewidują ten pogląd. Pod obrazem umieszczono inskrypcję w języku niemieckim autorstwa Hansa Hauptmanna. Symetrycznie rozmieszczone po obu stronach głównej alejki groby ujęte są w kamienne i betonowe obramowania. Nad nimi wznoszą się nagrobki w kształcie ażurowych krzyży. Emaliowane tabliczki z nazwiskami poległych wskazują na przynależność żołnierzy do wielu narodów wchodzących w skład monarchii. Często na krzyżach odnajdujemy zawiązane wstążki w różnorodnych barwach narodowych – to dowód, że wciąż trwa pamięć o poległych.

Jurkovič przy projektowaniu cmentarza sięgnął po drewno i kamień, surowce tradycyjnie wykorzystywane przez projektantów architektury wernakularnej, której idea zrodziła się w drugiej połowie XIX wieku w Anglii i miała wielu zwolenników także po obu stronach Karpat. Z tego samego źródła sztuki ludowej czerpał zarówno znany Polakom Witkiewicz, jak i czołowy węgierski architekt nurtu organicznego, Károly Kós.

Tekst: J. Nowostawska-Gyalókay (2014)

 

Cmentarz wojskowy nr 60 na Przełęczy Małastowskiej

Adamczewski J., Mała encyklopedia Krakowa, Kraków 1997.

Bator J., Wojna galicyjska, Kraków 2005.

Bieniarzówna J., Małecki J.M., Dzieje Krakowa, t. 3: Kraków w latach 1796–1918, Kraków 1979.

Broch R., Hauptmann H., Zachodniogalicyjskie groby bohaterów z lat wojny światowej 1914–1915, Tarnów 1993.

Dąbrowski J., Historia powszechna, cz. I: Wielka Wojna 1914–1918, Warszawa 1937.

Duda O., Cmentarze I wojny światowej w Galicji Zachodniej 1914–1918, Warszawa 1995.

Kroh A., O Szwejku i o nas, Warszawa 2002.

Łopata M., Groby żydowskich żołnierzy na cmentarzach I wojny światowej w Beskidzie Niskim, „Magury” 2003.

Molnár F., Galicja 1914–1915. Zapiski korespondenta wojennego, Warszawa 2012.

Najlepszy Przyjaciel Żołnierza. Kalendarz na rok 1915, Wimperk (Winterberg, Czechy).

Pałosz J., Śmiercią złączeni. O cmentarzach z I wojny światowej na terenach Królestwa Polskiego administrowanych przez Austro-Węgry, Kraków 2012.

Partridge A., Działalność Heinricha Karla Scholza w Kriegsgreaberabteilung Krakau w latach 1916–1918 w świetle jego twórczości rzeźbiarskiej, w: Materiały z międzynarodowej konferencji Znaki Pamięci III – śladami I wojny światowej, Gorlice 24.10.2009 r., red. M. Łopata, Gorlice 2010.

Partridge A., Otwórzcie bramy pamięci. Cmentarze wojenne z lat 1914–1918 w Małopolsce, fot. R. Korzeniowski, Kraków 2005.

Polegli na polu chwały – wybrane materiały z wystawy (ze zbiorów Roberta Kozłowskiego), w: Materiały z międzynarodowej konferencji Znaki Pamięci V – bitwa gorlicka, jej znaczenie i skutki. Gorlice, 30.04.2011, red. K. Ruszała, Gorlice 2012.

Polski słownik biograficzny, hasła: Władysław Długosz (t. 5, Kraków 1939–1946), Jan Goetz-Okocimski (t. 8, Kraków 1959–1960).

www.rainerregiment.at

Schubert J., Organizacja grobownictwa wojennego w Monarchii Austro-Węgierskiej. Dziewiąty Wydział Grobów Wojennych przy Ministerstwie Wojny – powstanie i działalność w latach 1915–1918, „Architektura. Czasopismo Techniczne” 2009, z. 13.

Cmentarz wojskowy nr 60 na Przełęczy Małastowskiej

Informacje praktyczne

Dostępność:

dostępny

Dane teleadresowe:

adres: Przełęcz Małastowska

gmina: Sękowa

powiat: gorlicki

GPS: N: 49° 32' 34" E: 21° 14' 40"

gospodarz: Urząd Gminy Sękowa

Obiekty w pobliżu:

MAŁOPOLSKI INSTYTUT KULTURY W KRAKOWIE, ul. 28 lipca 1943 17c, 30-233 Kraków, tel.: +48 12 422 18 84, 631 30 70, 631 31 75, NIP: 675 000 44 88 | Projekt i wykonanie | Polityka prywatności