Cmentarz wojskowy nr 192 w Lubince

28 lipca 1914 roku wybuchła I wojna światowa. Pierwszy rok jej trwania w Galicji Zachodniej zaznaczył się jako nieprzerwane pasmo walk pomiędzy armiami rosyjską i austro-węgierską. W listopadzie 1914 roku front zbliżył się pod sam Kraków, Rosjanie zajęli okolice Wieliczki, toczyły się boje na linii Bochnia–Tarnów, w okolicach Limanowej, Nowego Sącza, Tuchowa. W maju 1915 roku prowadzona dotąd wojna pozycyjna została przełamana przez armię austriacką zaplanowanym, decydującym atakiem w okolicach Gorlic. Zaciekłe walki przyniosły setki tysięcy ofiar. Kiedy front przesunął się dalej na Wschód w czerwcu 1915 roku, w Wiedniu zapadła decyzja o konieczności budowy cmentarzy dla pośpiesznie chowanych poległych. 3 listopada 1915 roku powołano IX Wydział Grobów Wojennych (Kriegsgräberabteilung). Obejmował on wszystkie miejsca walk armii austro-węgierskiej od Serbii poprzez Dolomity włoskie i tereny nad rzeką Piawą, Wołyń, po Karpaty Wschodnie. Galicję podzielono na trzy strefy, jedną z nich stał się krakowski Oddział Grobów Wojennych. Ten z kolei podzielono na dziesięć okręgów cmentarnych.

CMENTARZ WOJSKOWY NR 192 W LUBINCE, fot. P. Knaś (MIK, 2013) CC BY SA 3.0

Zadaniem wydziału i poszczególnych oddziałów było pochowanie poległych oraz uczczenie ich pamięci poprzez budowę całych kompleksów cmentarnych, na których wszyscy – bez względu na przynależność do armii – mieli być traktowani jako bohaterowie. Był to ewenement w dziejach ludzkości, choć po raz pierwszy z podobnym traktowaniem poległych żołnierzy można się chyba spotkać po wojnie secesyjnej w Stanach Zjednoczonych.

Dowódcą krakowskiego Oddziału Grobów Wojennych został, wówczas kapitan, Rudolf Broch, sprawny organizator i esteta, który umiejętnie dobierał sobie utalentowanych współpracowników spośród projektantów, architektów, malarzy, rysowników i rzeźbiarzy, a także inżynierów budownictwa, fotografów, ogrodników i rzemieślników. Organizowano konkursy wewnętrzne na najlepszy projekt, a także na poszczególne elementy wystroju cmentarza. Pozyskiwano grunty pod budowę, organizowano materiały – kupując bądź też przyjmując darowizny, ekshumowano zwłoki, ewidencjonowano je, zmagano się z niewielkim budżetem i szybko upływającym czasem. W rezultacie pod nadzorem Brocha powstały cmentarze o wysokim poziomie artystycznym, wybudowane w rekordowym tempie dwóch lat.

Spośród ponad 300 cmentarzy znajdujących się obecnie w granicach administracyjnych Małopolski postanowiliśmy pokazać Państwu dwa, o odmiennych wyrazach artystycznych.

Cmentarz nr 192 w Lubince (VI Okręg Cmentarny Tarnów) upamiętnia krwawe walki toczące się w okolicach Łowczówka od grudnia 1914 do lutego 1915 i w maju 1915 roku. Pochowano tu 675 żołnierzy, w przypadku połowy z nich udało się ustalić nazwiska. Cmentarz zaprojektował Gustav Rossmann, niemiecki architekt, uczeń słynnego wiedeńskiego projektanta, Ottona Wagnera – nietypowo dla tego okręgu, gdyż architektem odpowiedzialnym był tu Heinrich Scholz. W części centralnej cmentarza znajduje się neorenesansowa kaplica kryta gontem z wieżyczką na sygnaturkę, zaprojektowana na planie kwadratu. Otwarte z czterech stron, niczym pawilon, wnętrze kaplicy ukazuje stół ołtarzowy z ustawionym na nim pokaźnym krzyżem. Poniżej w antependium widnieje symboliczna inskrypcja w języku niemieckim. Nagrobki najczęściej stanowią betonowe stele, na których lica nałożono żeliwne krzyże maltańskie lub dwuramienne, różnicując w ten sposób przynależność poległych do armii austro-węgierskiej lub rosyjskiej. Dziś cmentarz otacza gęsty las, na jego tle ledwie można dostrzec delikatne w formie ogrodzenie, które nie pozwala jednak żywiołowi lasu wedrzeć się na teren miejsca wiecznego spoczywania.

Tekst: J. Nowostawska-Gyalókay (2014)

 

Cmentarz wojskowy nr 192 w Lubince

Adamczewski J., Mała encyklopedia Krakowa, Kraków 1997.

Bator J., Wojna galicyjska, Kraków 2005.

Bieniarzówna J., Małecki J.M., Dzieje Krakowa, t. 3: Kraków w latach 1796–1918, Kraków 1979.

Broch R., Hauptmann H., Zachodniogalicyjskie groby bohaterów z lat wojny światowej 1914–1915, Tarnów 1993.

Dąbrowski J., Historia powszechna, cz. I: Wielka Wojna 1914–1918, Warszawa 1937.

Duda O., Cmentarze I wojny światowej w Galicji Zachodniej 1914–1918, Warszawa 1995.

Kroh A., O Szwejku i o nas, Warszawa 2002.

Łopata M., Groby żydowskich żołnierzy na cmentarzach I wojny światowej w Beskidzie Niskim, „Magury” 2003.

Molnár F., Galicja 1914–1915. Zapiski korespondenta wojennego, Warszawa 2012.

Najlepszy Przyjaciel Żołnierza. Kalendarz na rok 1915, Wimperk (Winterberg, Czechy).

Pałosz J., Śmiercią złączeni. O cmentarzach z I wojny światowej na terenach Królestwa Polskiego administrowanych przez Austro-Węgry, Kraków 2012.

Partridge A., Działalność Heinricha Karla Scholza w Kriegsgreaberabteilung Krakau w latach 1916–1918 w świetle jego twórczości rzeźbiarskiej, w: Materiały z międzynarodowej konferencji Znaki Pamięci III – śladami I wojny światowej, Gorlice 24.10.2009 r., red. M. Łopata, Gorlice 2010.

Partridge A., Otwórzcie bramy pamięci. Cmentarze wojenne z lat 1914–1918 w Małopolsce, fot. R. Korzeniowski, Kraków 2005.

Polegli na polu chwały – wybrane materiały z wystawy (ze zbiorów Roberta Kozłowskiego), w: Materiały z międzynarodowej konferencji Znaki Pamięci V – bitwa gorlicka, jej znaczenie i skutki. Gorlice, 30.04.2011, red. K. Ruszała, Gorlice 2012.

Polski słownik biograficzny, hasła: Władysław Długosz (t. 5, Kraków 1939–1946), Jan Goetz-Okocimski (t. 8, Kraków 1959–1960).

www.rainerregiment.at

Schubert J., Organizacja grobownictwa wojennego w Monarchii Austro-Węgierskiej. Dziewiąty Wydział Grobów Wojennych przy Ministerstwie Wojny – powstanie i działalność w latach 1915–1918, „Architektura. Czasopismo Techniczne” 2009, z. 13.

Cmentarz wojskowy nr 192 w Lubince

Informacje praktyczne

Dostępność:

dostępny

Dane teleadresowe:

adres: Lubinka

gmina: Pleśna

powiat: tarnowski

GPS: N: 49° 54' 35" E: 20° 53' 47"

gospodarz: Urząd Gminy w Pleśnej

Obiekty w pobliżu:

MAŁOPOLSKI INSTYTUT KULTURY W KRAKOWIE, ul. 28 lipca 1943 17c, 30-233 Kraków, tel.: +48 12 422 18 84, 631 30 70, 631 31 75, NIP: 675 000 44 88 | Projekt i wykonanie | Polityka prywatności